دامەزراوە و پرسیارە کراوەکان
لە چەند وتارێکی ڕابردوودا جەختم خستبووە سەر چەند ڕەهەندێکی مێژوویی و ئەو قۆناغانەی کە ناوە کوردییەکان تێیاندا ژیاون و تێیاندا تێپەڕیون. ئەمە هەرگیز بەو واتایە نییە کە من لە بابەتی ناوی ڕووەک و گوڵە کوردییەکان دوور کەوتبمەوە. بە پێچەوانەوە، دروستە بگوترێت ئەوەی لەو وتارانەدا ڕوون کراوەتەوە ئاگاداری و ئاگادارکردنەوەیەکی بنەڕەتی بووە، بۆ هەر کەسێک کە بیەوێت خزمەتی ناوە کوردییەکان بکات. حەز بکەین یان نا، ئەو قۆناغانە چوارچێوەی مێژوویی ڕاستەقینەن کە ناو و زمانی کوردی تێیاندا ژیاون و بە هەموو وردەکارییەکانیانەوە گەیشتوونەتە ئەمڕۆ.
ئەو ڕۆژەی بڕیارمان دا ئەم بارە بخەینە سەر شانی خۆمان، باش دەمانزانی کە بۆ دۆزینەوەی هەر ناوێکی دروستی ڕووەک و گوڵ، بە هەموو شێوەزارە کوردییەکان، شۆڕشێکی لێکۆڵینەوە پێویستە. خۆشبەختانە، ئەنجامدانی ئەم کارە لەم سەردەمەدا لە هەموو کاتێکی پێشوو ئاسانترە، بەهۆی ئەو سەرچاوانەی هەن و پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا. لەگەڵ ئەوەی کە وڵاتەکەمان فراوانە و هێشتا زمانێکی یەکگرتوو نییە، زمانەکە پڕە لە شێوەزار و دوو ئەلفوبێ هەن، هەموو ئەمانە لیستی ئاستەنگەکانی ئەم کارە درێژتر دەکەن. بەڵام کاتێک بەرامبەر بە هەموو ئەم ئاستەنگانە هەنگاوێک بەرەو پێش دەچین یان زاراوەیەک (ناوێک) جێگیر دەکەین، هەستێکی پڕ لە شادی و ئارامیمان پێ دەبەخشێت. باش دەمانزانی کە ئەم کارە کارێکی درێژخایەنە و لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەی دوای خۆیەتی.
کێ دەتوانێت ئەم ناوە ڕەسەنە کوردییانە بپارێزێت و بیانگەڕێنێتەوە؟
لە بەشی هەشتەمدا بینیمان کە ناوی شوێنەکان بە فەرمی گۆڕدراون، بەڵام لە یادی خەڵک و لە شێوەزارەکاندا ماونەتەوە. ئێستا پرسیارەکە ئەمەیە: ئایا کێ دەتوانێت ئەم ناوە ڕەسەنە کوردییانە بپارێزێت و بیانگەڕێنێتەوە؟ دوای ئەوەی گەڕان و لێکۆڵینەوەیەکی زۆرمان لەم بوارەدا کرد و بۆچوونی شارەزایانمان بەرامبەر بەو پرسیارانەی لەبەردەممان بوون بەراورد کرد، ئەم پرسیارانە وەک نەخشەڕێگایەکی گونجاو بۆ گەڕاندنەوەی ئەو ناوە کوردییانەی گۆڕدراون ڕیز دەکەین.
هەروەها Flora Kurdica ڕەنج و کاری خۆی لەناو ئەم شەش خاڵەدا دەبینێتەوە.
- بەڵگەنامەکردن
- کام دامەزراوە ناوە ڕەسەنەکانی گوند، ڕووبار، چیا، ڕووەک و گیاکان کۆ دەکاتەوە؟ ئایا بنکەیەکی زانیاریی هاوبەش (داتابەیس) هەیە؟
- ئایا دەنگبێژان، بەساڵاچووان و گوندنشینان وەک سەرچاوەی زیندوو تۆمار کراون؟
- زمان و ستانداردکردن
- بنەما (پرەنسیپ) و سیاسەت
- لە هەرێمی کوردستان، کێ بەرپرسە لە گەڕاندنەوەی ناوی ئەو ١٤٠ گوندە و ڕاستکردنەوەی ئەو ناوە بەعەرەبکراوانەی ماونەتەوە: پەرلەمان، وەزارەت یان شارەوانی؟
- پەیوەندی لەگەڵ بەغدا (تۆماری موڵک، نەخشە) چۆن چارەسەر دەکرێت؟
- لە ڕۆژاوا و تورکیا، دامەزراوەکان تا چ ڕادەیەک دەتوانن بە فەرمی کار بکەن؟
- بینراوی (دیاربوون) و پەروەردە
- ئایا ناوە کوردییەکان لە قوتابخانە، کتێبی خوێندن، تابلۆ و نەخشە دیجیتاڵییەکاندا (Google Maps، OpenStreetMap) جێیان دەبێتەوە؟
- ناوی ڕووەک، گوڵ و گیاکان
- بۆچی هێشتا لیستێکی گشتگیر نییە؟ کام زانکۆ، باخچەی ڕووەکناسی و مۆزەخانە دەتوانن ئەمە بکەن؟
- ناوی میللی و ناوی زانستی (لاتینی) چۆن لە یەک جیا بکرێنەوە؟
- ئایا دەقە کلاسیکییەکان و گۆرانییەکانی دەنگبێژان وەک سەرچاوەی سەرەکی بەکار دەهێنرێن؟
- هاوکاری
- ئایا دامەزراوەکانی هەر چوار پارچەکە و تاراوگە (دیاسپۆرا) پێکەوە کار دەکەن، یان هەر یەکەیان بۆ خۆی کار دەکات؟
کێ ئەم ئەرکە هەڵدەگرێت؟
ئەو میراتەی لە ڕێگەی دەنگبێژ، شیعر و گۆرانییەوە بۆمان ماوەتەوە بەڵگەی زیندوون. بەڵام بەبێ ڕێکخستن و بەڵگەنامەکردن، ئەم میراتە لەگەڵ نەوەی بەساڵاچووان دەڕوات. پرسیارە گەورەکە ئەمەیە: کێ ئەم ئەرکە هەڵدەگرێت؟
هەر دڵسۆزێک بە چاوێکی خێرا سەیری خاڵەکانی ئەم نەخشەڕێگایە بکات، بە ڕوونی دەبینێت کە لە هەندێک شوێن و قۆناغی جێبەجێکردندا کارەکە هێشتا زۆر قورسە. ئێستا ئەوەی زیاتر لە هەموو شتێک دەکرێت ئەوەیە کە ئەم کارە لە خوارەوە (کۆمەڵایەتی، ئەکادیمی، شارەوانی) دەست پێ بکات، چونکە کار لەو بەشانەی بە بەغدا، دیمەشق و ئەنقەرەوە بەستراون هێشتا سەختە. بەپێی ئەو بارودۆخەی تێیداین، چی دەکرێت بکرێت؟
تێبینییەکانم لەسەر نەخشەڕێگاکە
١. بەڵگەنامەکردن
ئەمە ئازادترین بەشە، چونکە پێویستی بە ڕەزامەندیی دەوڵەت نییە. دەکرێت بنکەیەکی زانیاریی هاوبەش (داتابەیس) دابمەزرێت. لە ڕێگەی تۆمارکردنی دەنگبێژ، بەساڵاچوو و گوندنشینەکان و دانانیان لەسەر نەخشە، بە پرۆژەی زانکۆکان، ڕێکخراوە کۆمەڵایەتییەکان و (OpenStreetMap - OSM - لەسەر گووگڵ) ئێستا دەتوانرێت دەست پێ بکرێت.
٢. زمان و ستانداردکردن
کوردی لە عێراق زمانێکی فەرمییە و ناوە کوردییەکان لە هەرێمی کوردستان خاوەنی پێگەیەکی فەرمین، بەڵام سەرچاوەکانی ناوە کوردییەکان سنووردارن و نووسینیان لە نێوان سەرچاوەکاندا یەکگرتوو نییە. واتە بۆشاییەکی ستانداردکردن هەیە. من دامەزراوەیەکی دەسەڵاتدار (بەرپرسێکی تایبەتمەند) لەم بوارەدا نەبینی، نە لە ناوخۆی وڵات و نە لە دەرەوەی وڵات.
چارەسەری کاریگەر ئەوەیە کە ئەکادیمیا و زانکۆکان نووسینی هەر ناوێک بە شێوەزاری ناوچەکەی خۆی و بە دوو ئەلفوبێ، لاتینی و عەرەبی، تۆمار بکەن. بەڵام ئەمە بەهۆی نەبوونی ئەکادیمیای زمانی کوردییەوە ئاڵۆزە؛ ئەکادیمیایەکی وا هێشتا نە لە باشوور و نە لە دەرەوەی وڵات دانەمەزراوە (هەروەک پرۆفیسۆر دکتۆر محەمەد مەحوی بە جەختەوە ئاماژەی پێ دەکات). هەروەها تا ئەمڕۆ بۆ کوردانی دەرەوەی وڵات، ڕێکخراوێکی یەکگرتوو و سەربەخۆ، کە لەلایەن ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانەوە بناسرێت، دانەمەزراوە.
٣. بنەما (پرەنسیپ) و سیاسەت
- عێراق/هەرێمی کوردستان: ناتوانم پشتڕاستی بکەمەوە کە کام دامەزراوە بەرپرسە لە گەڕاندنەوەی ناوی «١٤٠ گوندەکە» و ئەو شوێنانەی ماونەتەوە. ماددەی ١٤٠ی دەستوور بۆ ناوچە جێناکۆکەکان (کەرکووک، خانەقین، شنگال) هێشتا گیری خواردووە: بەرپرسێکی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ئابی ٢٠٢٦دا گوتی کە بەعەرەبکردن و گۆڕینی دیموگرافی لە کەرکووک بەردەوامە. لەبەر ئەوە، ناوەکان لەم ناوچانەدا تەنها بە تۆماری موڵک و نەخشەکانی بەغداوە بەستراونەتەوە.
- ڕۆژاوا: لە کۆبانی بەرپرسانی ناوچەیی پشتگیری لە هەڵمەتێکی واژۆکردن دەکەن بۆ ناساندنی فەرمیی ناوی کۆبانی و گەڕاندنەوەی ناوە کوردییەکانی گوندەکان لە تۆمارەکانی دەوڵەتدا. هەروەها لە عەفرین، ئەنجومەنی نیشتمانیی کورد نامەیەکی فەرمیی ڕادەستی ئیدارەکە کردووە. بەڵام مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ناوە کوردییەکان لە بەڵگەنامە فەرمییەکاندا دیسان بەعەرەبکراوی بمێننەوە.
- تورکیا: لە ساڵی ٢٠١٢دا یاسایەک بۆ گەڕاندنەوەی ناوی گوندەکان پێشکەش کرا، بەڵام لێکۆڵینەوەیەک نیشان دەدات کە گەڕاندنەوەی ناوی شوێنەکان سنووردار ماوەتەوە، سەرەڕای ئەوەی شارەوانییەکان لە زۆر شاری کوردیدا تابلۆی دووزمانە و ناوی شەقامەکان بەکار دەهێنن.
٤. بینراوی (دیاربوون) و پێگەیاندن
لێرەدا گونجاوترین بەش بریتییە لە OpenStreetMap، چونکە هەموو کەسێک دەتوانێت ناوی کوردیی تێدا زیاد بکات. Google Maps سەختترە. لە قوتابخانە و کتێبی خوێندندا ئەمە بە بڕیاری وەزارەتەکانی پەروەردەوە بەستراوە، ئەمەش لە هەر پارچەیەکدا جیاوازە.
٥. ناوی ڕووەک و گیاکان
بەهۆی نەبوونی سەرچاوەکانەوە!! ڕاستترین ڕێگا ئەوەیە کە ناوی زانستی (لاتینی) وەک کلیل جێگیر بکرێت و ببێتە بنەمای سەرەکی، و ناوە میللییەکانی هەر ناوچەیەک بەرامبەر بەو، بە بەهێزکردنی ئاماژەکانی سەرچاوە (کێ و لە کوێ گوتوویەتی)، تۆمار بکرێن. باخچە ڕووەکناسییەکان و بەشەکانی بایۆلۆجیی زانکۆکان دەتوانن ئەمە بکەن. دەقە کلاسیکییەکان و گۆرانییەکانی دەنگبێژان دەتوانن وەک سەرچاوەی یارمەتیدەر بەکار بهێنرێن.
٦. هاوکاری
بەداخەوە هیچ دامەزراوەیەک بۆ هاوکارییەکی فەرمی لە نێوان هەر چوار پارچەکەدا نییە، نە لە ناوخۆی وڵات و نە لە دەرەوە. دەکرێت دیاسپۆرا و ڕێکخراوە مەدەنییەکان بنکەیەکی زانیاریی کراوە و هاوبەش (داتابەیس) بە مۆڵەتێکی ئازاد دابمەزرێنن.
نیوەکەی تری چارەسەرکردنی خودی ئەو کێشەیەیە
مرۆڤ هەرچەندە لەسەر کێشەیەک بدوێت و هەموو لایەنەکانی دەستنیشان بکات، هەموو ئەو قسە و لێکدانەوانە پێکەوە دەبنە نیوەی ئەو کێشەیە، و نیوەکەی تری چارەسەرکردنی خودی ئەو کێشەیەیە.
لە کارێکی بەکۆمەڵی وەک ئەم کارەی کە دەمانەوێت ئەنجامی بدەین، پێویستە هەموو دامەزراوە پەیوەندیدارەکان پێکەوە کار بکەن، پێویستی بە یەکگرتنی خودی دیاسپۆرا و هەروەها بە پشتیوانی لە ناوخۆی وڵاتەوە هەیە.
پەندێکی پێشینان دەڵێت:
نەزانین لە بەڵای خوا گەورەترە
بەم وشانە ئەم وتارە کۆتایی پێ دەهێنم:
قەدەغەکردنی زمانی کوردی لە هەر شوێنێک، جینۆسایدی مێشکی مرۆڤی کوردە و سەرەتای هەموو جینۆسایدە نەتەوەییەکانی ترە.