گەڕاندنەوە
ناوی شوێنەکان لە تورکیا، سووریا و عێراق بە فەرمی گۆڕدراون، بەڵام لە زاراوە ناوچەییەکان و یادەوەریی خەڵکدا ماونەتەوە و لە هەندێک شوێندا دەگەڕێنەوە. لە ئێران دۆخی گۆڕینی ناوە کوردییەکان کەمێک ناڕوونترە؛ ژمارەی ڕاست نازانرێت؛ توێژینەوەی ڕێکوپێک کەمن.
ئەوەی سەرچاوەکان پشتڕاستی دەکەنەوە:
- سووریا: لە پارێزگای حەسەکە، لە نێوان ساڵانی ١٩٧٨ و ١٩٩٨دا، ناوی زیاتر لە ٥٠٠ گوند کران بە عەرەبی، بەپێی توێژەر Zohrab Qado. لیژنە ناوچەییەکان سەبارەت بە ناوی ڕەسەنی کوردی ڕاوێژیان پێ دەکرێت، ئەمەش نیشان دەدات کە ناوە کۆنەکان هێشتا دەزانرێن. بەڵام دیمەشق ئەم پرۆسەیە ناناسێت و ناوە عەرەبیکراوەکان لە تۆمارەکانی خۆیدا دەپارێزێت.
- عەفرین: ئەنجومەنی نیشتمانیی کورد دەڵێت ناوی ١٩٠ گوند و شار گۆڕدراون و چوونەتە ناو تۆمارە فەرمییەکانەوە، لەوانە ناسنامە، شوێن و تابلۆکانی ڕێگا.
- عێراق: حکوومەتی بەعس ناوی گەڕەک و شارۆچکەکانی گۆڕی بۆ ئەوەی میراتی عەرەبی نیشان بدات. هەروەها لە هەرێمی کوردستان هەڵمەتێک هەیە بۆ گەڕاندنەوەی ناوە کوردییەکانی ١٤٠ گوند کە هێشتا ناوی تورکی و عەرەبی هەڵدەگرن.
- لە تورکیا، بەپێی سەرچاوەکان، ٢٨ هەزار ناوی جوگرافی گۆڕدراون، جگە لە پاشناوی خەڵک؛ هەروەها بەڵگەنامەی شوێنناسیی حکوومەتی بەریتانیا (2023) دەڵێت نزیکەی ٢٨ هەزار ناوی جوگرافی گۆڕدراون، زۆربەیان لە پارێزگاکانی ڕۆژهەڵات.
ناوەکان دەگۆڕدرێن، بەڵام بە یەکجاری ناسڕدرێنەوە
توێژینەوەکان پشتڕاستی دەکەنەوە کە ناوەکان دەگۆڕدرێن، بەڵام بە یەکجاری ناسڕدرێنەوە، بە تایبەتی لەو وڵاتانەی کە ژیانی خەڵکەکەیان لەسەر زەوی بەردەوامە. یەکێک لەو توێژەرانە بریتییە لە Joost Jongerden. ئەو توێژەرێکی هۆڵەندییە و پرۆفیسۆری هاوبەشی کۆمەڵناسیی لادێیە لە زانکۆی Wageningen لە هۆڵەندا.
ئەوەی Joost Jongerden دەیڵێت:
- لە وتارەکەی ساڵی ٢٠٠٩یدا (Crafting Space, Making People) باس لە نەخشەدانانی (دیزاینکردنی) لادێ دەکات وەک ئامرازێکی گرنگ بۆ بنیادنانی کولتووری تورکی و بەهێزکردنی دەوڵەت-نەتەوە. ناوگۆڕین لێرەدا بەشێکە لەم سیاسەتە، بەڵام بابەتی سەرەکیی ئەو نییە.
- لە کتێبەکەی ساڵی ٢٠٠٧یدا (The Settlement Issue in Turkey and the Kurds) سیاسەتی نیشتەجێکردن و شەڕ شی دەکرێتەوە؛ Joost بە تایبەتی لەسەر سیاسەتەکانی نەخشەدانانی لادێ و ئەو ئامانجانەی لە پشتیانەوەن دەوەستێت.
- Joost Jongerden چەند توێژینەوەیەکی لەسەر سیاسەتی تورکیا لە ناوچەی کوردان ئەنجام داوە.
توێژینەوە ڕاستەوخۆکان لەسەر گەڕاندنەوەی ناوەکان
توێژینەوە ڕاستەوخۆکان لەسەر گەڕاندنەوەی ناوەکان زۆرن، بەڵام ئەم سێیەی خوارەوە لە هەمووان سەرنجڕاکێشترن:
- توێژینەوە ڕەسەنەکەی Beril Çakır (2014): سەرچاوەیەکی ئەکادیمی.
- ئەو بەڵگەنامانەی حکوومەتی تورکیا کە پێشکەش بە ئەنجومەنی ئەورووپا کراون: گۆڕانکارییە یاساییەکان و دەرفەتەکانی گەڕاندنەوەی ناوە کۆنەکان بەڵگەدار دەکەن.
- سەرچاوە فەرمییەکەی بەریتانیا دەربارەی ناوە جوگرافییەکانی تورکیا (2023): گۆڕانکارییە مێژووییەکانی ناوی ناوچەکان دەپشکنێت.
هەرچەندە Beril Çakır گەلێک توێژینەوەی گرنگی لەم بوارەدا هەیە، من تەنها چەند تێبینییەکی کورت لەسەر لێکۆڵینەوەکانی ئەم مامۆستا پسپۆڕە دەخەمە ڕوو:
- Beril Çakır (Crafting Symbolic Geographies in Modern Turkey): ڕێباز و شێوازەکانی ناونانی کوردی ئامانجیان ئەوەیە کە بە گەڕاندنەوەی ناوە مێژووییەکان یان دانانی ناوی نوێی کوردی، یادەوەریی مێژوویی، ناسنامەی کولتووری و پەیوەندیی گەلی کورد بە جێ و واری خۆیەوە دووبارە زیندوو بکەنەوە و بەهێز بکەن.
- توێژینەوەیەکی ئێتنۆگرافی لە دیاربەکر و باتمان ئەو لایەنانەی یادەوەریی کۆمەڵایەتیی کورد دەخاتە ڕوو کە لەژێر ناوە بەتورککراوەکاندا سەرکوت کراون.
- سەبارەت بە گەڕاندنەوە: توێژینەوەیەک لە شارەوانی و ئەنجومەنەکانی ناوچە کوردییەکاندا نیشان دەدات کە گەڕانەوەی ناوە کوردییەکان سنووردارە، بەڵام تابلۆی دووزمانە و ناونانی شەقامەکان لە زۆر شاردا هەن.
گەڕاندنەوەی فەرمی هێشتا قورسە
وەڵامی ئەو پرسیارەی کە دەڵێت «ئایا ئەو ناوانەی گۆڕدراون لەبیر دەکرێن؟»: ئەو سەرچاوانەی من دیتمن دەڵێن نەخێر، بە گشتی. ئەو ناوانەی بە فەرمی گۆڕدراون، زۆر جار لە زاراوە و زمانە ناوچەییەکاندا بەردەوام بوون. بەڵام گەڕاندنەوەی فەرمی هێشتا قورسە. بۆ نموونە لە باشووری کوردستان، گۆڕینی فەرمی پێویستی بە ڕاستکردنەوەی تۆمارەکانی موڵک، بەڵگەنامەکانی دەوڵەت و نەخشەکان هەیە، و ڕێککەوتنی نێوان حکوومەتی هەرێم و حکوومەتی فیدراڵ چارەسەری بۆ دەدۆزێتەوە.
دەی، ئەگەر دۆخی ناوی شار، شوێن و گوندەکان ئاوا بێت، ئەی دۆخی ناوی ڕووەک، گوڵ و گیاکان چۆن دەبێت؟ پێش ئەوەی وشەیەک لەسەر ئەم پرسیارە بڵێم، پێویستە هەموو کوردستانییەک سوپاسگوزاری هەموو دەنگبێژ و گۆرانیبێژانی کوردستان بێت، کە گەلێک لەم ناوانەیان بە ئاواز، مۆسیقا و دەنگی خۆیان گەیاندووەتە ئەمڕۆ.
بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم بابەتە و چەند پرسیارێک، با لە خوارەوە سەیری ئەم نموونانە بکەین کە دەکەونە ناو ماوەی ١٥ سەدەی ڕابردووەوە.
گرنگترین باخچە مێژووییەکان
باخچەی قەسری شیرین
- سەردەمی ساسانییەکان.
- بە فەرمانی خەسرەوی دووەم (٥٩٠–٦٢٨ی زایینی).
- نزیکەی ١٤٧ هێکتار.
- کۆشک، جۆگەی ئاو، حەوز، ڕێڕەوی دارەکان و شوێنی شادی و ئاهەنگی لەخۆ دەگرت.
- ئەمە یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین نموونەکانی باخچەی پاشایەتیی کۆن.
دەشتی شارەزوور
- لە سەردەمی ساسانییەکاندا سەر بە پارێزگای ماد بوو.
- شوێنەکانی وەک Girdî Qelrex و Girdî Kejaw شوێنەواری نیشتەجێبوونی ساسانییەکان هەڵدەگرن.
- ناوچەیەکی گرنگ بوو بۆ کشتوکاڵ و ژیانی لادێ.
- بەڵام دەبێت بڵێین کە بوونی باخچە شاهانە تایبەتەکان لێرە هێشتا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پشتڕاست نەکراوەتەوە.
میرنشینە کوردییەکانی دیکە و کۆشک و تەلارەکانیان
وەک میرنشینی بابان، باخچەکانی سلێمانی: لە دەوری کۆشکەکانی میران باخچە هەبوون. هەروەها گەڕەکێک بە ناوی چوارباخ هەبوو کە بە چوار باخچەکەیەوە ناودار بوو. میرنشینی بۆتان-جزیر و باخی ئیرەم ناودار بوون، کە مەلای جزیری بەم بەیتە شیعرە ئاوا ستایشی باخی ئیرەم دەکات:
Gula baxê Îremê Bohtan im
Şebçiraxê şebê Kurdistan im
گوڵی باخی ئیرەمی بۆتانم،
شەوچرای شەوی کوردستانم.
هەروەها هەموو میرنشینە کوردییەکان خاوەنی باخ و باخچە بوون.
باخچەکانی کۆشکە ساسانییەکان
لە کولتووری ساسانییەکاندا باخچە هێمای دەسەڵات، خۆشی و بەهەشت بوو. لە دەوری کۆشکەکان حەوز، کانیاو، ڕێڕەوی درێژ و دار بەکار دەهێنران. شێوازی چواربەشیی باخچەکانیش لەم نەریتەدا گرنگ بوو.
باخچەکانی هەوسەل – ئامەد
باخچە کۆنەکانی کەناری ڕووباری دیجلە. بە هەزاران ساڵە بۆ خۆراکی شار بەکار دەهێنرێن. لە ساڵی ٢٠١٥دا بوونە میراتی جیهانیی یونسکۆ.
بە سەدان نموونەی دیکە لەسەر خاکی کوردستان هەن، بەڵام دوای پازدە سەدەش هێشتا لیستێکی گشتیی ناوی ڕووەک و گوڵەکان بە کوردی ڕووناکیی نەبینیوە.
لە بەشی ٩دا، سەبارەت بە ڕێگا و ئامرازە بەردەستەکان بۆ گەڕاندنەوەی ئەو ناوانەی گۆڕدراون، بیر و بۆچوونی گونجاو لەگەڵتان بەش دەکەین.