ڕوونکردنەوەیەکی کورتی مێژوویی
مێژوونووسانی سروشت ئەو کات و بارودۆخانەی کە بەسەر ڕووی زەویدا تێپەڕیون هەتا سەردەمی ئێمە، بەپێی گۆڕانی شێوەکانی ژیان لەسەر ڕووی زەوی، گۆڕانی کەشوهەوا و گۆڕانی کیشوەرەکان، دابەش دەکەن بۆ شەش سەردەمی سەرەکی کە هەر یەکێکیان سەدان ملیۆن ساڵ لەخۆ دەگرێت.
شەش سەردەمەکە ئەمانەن:
- سەردەمی کامبری: ٥٤٠–٤٨٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر.
- سەردەمی ئۆردۆڤیسی: ٤٨٥–٤٤٣ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر.
- سەردەمی سیلوری: ٤٤٣–٤١٧ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر.
- سەردەمی دیڤۆنی: ٤١٧–٣٥٩ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر.
- سەردەمی کاربۆنی: ٣٥٩–٢٩٩ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر.
- سەردەمی پێرمی: ٢٩٩–٢٤٨ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر.
ئەمانە ئەو سەردەمانەن کە زەوی پێیاندا تێپەڕیوە، هەروەها بەپێی دوایین ئەنجامە زانستییەکان، چوار ملیۆن ساڵ لەمەوبەر مرۆڤی بێئاوەز لەسەر ئەم زەوییە پەیدا بووە و پێنج سەد هەزار ساڵ لەمەوبەر مرۆڤی ئاوەزدار (Homo sapiens sapiens) دەستی پێکردووە.
هەتا ئەمڕۆ مرۆڤایەتی بە پێنج قۆناغی گەورەی بیریدا تێپەڕیوە (ئەمە لە لایەنی زانستییەوەیە)، باسی هیچ لایەنێکی تر ناکەین:
- قۆناغی ئەفسانەیی.
- قۆناغی ئایین.
- قۆناغی فەلسەفە.
- قۆناغی زانستەکان.
- قۆناغی تەکنەلۆژیا.
چەند دێڕێکی سەرەکی لەسەر مێژووی ناوەکان
مێژووی ناوەکان ئەوەندە کۆنە کە کەس سەرەتای چیرۆکەکە نازانێت. لە سەرەتای مێژووی زارەکییەوە هەتا مێژووی نووسراو، ناوی مرۆڤەکان هەمیشە هەبووە. بۆ ئەوەی بزانرێت کۆنترین ناوەکان چۆن هەڵبژێردراون، هەتا ئێستا جگە لە مەزەندەکردن ڕێگەیەکی تر لەبەردەستدا نییە.
هەتا ئەمڕۆ هەموو مێژوونووسان لەسەر یەکەم ناو کە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا نووسراوەتەوە کۆکن: ناوی کوشیم، کە بە سۆمەری بەم شێوەیە دەنووسرێت (𒆪𒋆). ئەم ناوە لەسەر چەندین تابلۆی سۆمەری دۆزراوەتەوە کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی (٣٤٠٠–٣٠٠٠ پ.ز). دەرکەوتووە کە ئەم ناوە بۆ تۆمارکردنی کڕین و فرۆشتنی جۆ بەکار هاتووە.
وشەی ناو لە ئەڵمانیی بەرزی کۆن (OHG) و ئینگلیزیی کۆندا لە وشەی nama هاتووە، لە سانسکریتدا لە وشەی नामन् (nāman) هاتووە، لە یۆنانیدا لە وشەی ὄνομα (onoma) هاتووە، و هەروەها ئارییەکانی زاگرۆس وشەی nam (nâm) بەکاریان هێناوە.
پێشکەوتن و گرنگیی ناو هاوشانی پێشکەوتنی زمانەکان بووە، بە چەندین قۆناغدا لە جیهانی کۆندا تێپەڕیوە و بەتایبەتی لە لایەن یۆنانییەکانەوە، کە هاوکات لەگەڵ نووسینەوەی مێژوو، گەیشتووەتە ئەو دۆخەی ئێستا تێیداین، ئەویش لە ڕێگەی میتۆدۆلۆژیکردنی مێژووەوە. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم خاڵە، حەز دەکەم نموونەیەک بهێنمەوە.
مێژوونووسانی یۆنانی لە پێشخستنی میتۆدۆلۆژیای مێژووییدا زۆر یارمەتیدەر بوون. مێژووی هێرۆدۆت وەک یەکەم کاری مێژوویی ڕەخنەگرانەی ناسراو دادەنرێت، کە مێژوونووس هێرۆدۆت (٤٨٤–٤٢٥ پ.ز) نووسیویەتی. هێرۆدۆت بە «باوکی مێژوو» ناسراوە.
لە ژیانی نوێی ئێمەدا ئاشکرا و ڕوونە کە ناو، جگە لەوەی هەڵگری کولتوور و پەیوەندییە کەسی، ڕۆشنبیری، خێزانی و مێژووییە قووڵ و درێژەکانە، هەروەها هەستیشمان پێ دەبەخشێت، وەک: هەستی ناسنامە، هەستی ئەو نیشتمانەی تێیدا دەژین، هەستی ئەو شوێنەی لە جیهاندا هەمانە.
کلیلی ژین و ژیان
بێگومان کلیلی ژین و ژیان، زمانە.
زمان بەنرخترین و گرانبەهاترین چەمکە؛ ئەگەر زمان ڕاست نەبێت، هیچ شتێک لە ژیاندا ڕاست نابێت، و ئەو ڕۆژەی زمان دروست بوو، بەبێ ناو نەیدەتوانی پێک بێت. لەبەر ئەمەیە کە ناو یەکێکە لە گرنگترین بەهاکانی نەتەوە، و مێژوو شایەتە کە هەر نەتەوەیەک بەهاکانی خۆی لەدەست بدات، لە مەیدانی نەتەوەکاندا هەتیو دەمێنێتەوە، و باشترین ڕێزگرتن لە هەتیو کەمێک خواردنە بە مەرج و شەرتەوە.
ناو یەک یان چەند وشەیەکە کە لە شێوەی ڕێزمانیی ناودا بەکار دەهێنرێت بۆ ئەوەی کەسێک، ئاژەڵێک یان شتێک بناسرێتەوە و جیا بکرێتەوە. ناو دەتوانێت بۆ ناساندنی کۆمەڵێک یان چینێکی تایبەت بێت، و لە هەمان کاتدا دەتوانرێت بۆ ناساندنی کەسان یان شتی تر بەکار بهێنرێت.
ناوەکانمان بەشێکی زۆر گرنگن لە ناسنامەماندا: پەیوەندیی قووڵی کەسی، کولتووری، خێزانی و مێژوویی لەخۆ دەگرن. لە هەمان کاتدا تێگەیشتنێکی گرنگمان دەدەنێ دەربارەی ناسنامەمان، ئەو کۆمەڵگایانەی تێیاندا دەژین و شوێنی خۆمان لە جیهاندا. بە کورتی، ناو لە ژیانماندا لە تێکهەڵکێشانێکی ڕیشەییدایە؛ بەبێ ناو هەموو شتێک لە ژیاندا تێکەڵ و پێکەڵ دەبێت. لەبەر ئەمە داگیرکەران هەمیشە دەستیان بردووە بۆ گۆڕینی ناوەکان، بۆ شێواندنی لایەنی بەرامبەر و پڵیشاندنەوەی بەهاکانی بوونی ئەو لایەنە ژێردەستە.
ناو لە زماندا وەک بەشێکی گرنگ لە بەهاکانی بوونی نەتەوە پەسەند دەکرێت. حەیفێکی گەورەیە کە هەموومان بە چاوی کراوە دەبینین چۆن هەتا ئەمڕۆ زمانەکەمان، کە بە مێژووی ١٢ هەزار ساڵەی خۆی کۆنە، ناوەکانمان و بەهاکانی بوونمان بە ئاگری نەزانین دەسووتێنرێن، و زۆرێک لە کوردان بە نەزانینی خۆیان ئەم ئاگرە خۆشتر دەکەن!!
ناوی بیانی لە ناو زمانی کوردیدا
لە ساڵی ١٩٦١دا نەمر گیوی موکریانی، نووسەر و زمانناسی گەورەی کورد، کتێبێکی نووسی بە ناوی (ناوی بێگانە لە ناو زمانی کوردیدا) کە لە هەولێر بڵاو بووەتەوە. ئەم کتێبە باسی خراپییەکانی بەکارهێنانی ناوی بیانی لە ناو زمانی کوردیدا دەکات و ئەوەی چۆن ئەم ناوانە هەمیشە زمان و ناسنامەی کوردی دەتوێننەوە.
لەم کتێبەدا، موکریانی بابەتی کاریگەریی ناوی بیانی لەسەر زمانی کوردی ڕوون کردووەتەوە، کە چۆن زیان بە زمان و دیمەنی کۆمەڵایەتی دەگەیەنن. ئەو گرنگیی پاراستنی ناسنامەی کوردی و ناوە کوردییە ڕاستەقینەکانی دەستنیشان کردووە، و پشتگیریی خۆی بۆ ڕاگرتن و هێشتنەوەی زمانی کوردی لەسەر بنەما ڕاستەقینەکەی خۆی نیشان دەدات.
ئەم کتێبە وەک شاکارێکی گرنگ لە نێو سەرچاوە زانستییەکانی زمانی کوردیدا ناسراوە، و سەرنج ڕادەکێشێت بۆ گرنگیی پاراستن و پاککردنەوەی زمانی کوردی لە ناوی بیانی.
سەبارەت بە بابەتی کاریگەریی خراپی ناوی بیانی لە زمانی کوردیدا، هەرچەندە کتێب و کاری جۆراوجۆر زۆریش بن، بەڵام بۆ گەلەکەمان هێشتا هەر کەمن، لەبەر توندیی ئەو ئاگری نەزانینەی کە زمان و کولتوورەکەمانی لە هەر چوار لاوە پێ دەسووتێنرێت.
ئەم چەند دێڕەی سەرەوە بە ڕوونی دەریدەخەن کە ناو لە مێژوودا بەشێک بووە لە ژیان، و ئەو گەلانەی زیندوو ماونەتەوە ناوەکانیان پاراستووە و بە پیرۆزی ڕایانگرتووە؛ بۆیە لە کوردان داوا دەکرێت ئێستا زیاتر لە هەر کاتێکی تر خاوەندارێتی لە ناوە کوردییەکان بکەن.
ناو لە ژیاندا شیفرەیە
ئەگەر کەمێک ئاشکراتر بڵێین، ناو لە ژیاندا شیفرەیە (کۆد) و یەکێکە لە گرنگترین کلیلەکانی مێژوو و بوونی نەتەوەکان؛ لە کۆنەوە دانراون بۆ پاراستنی بەهاکانی بوونی نەتەوەکان و ناسینەوە و جیاکردنەوەیان. لێرەدا دەمەوێت پرسیارێک بکەم:
ئایا کەسێک لە ئێمە ڕازی دەبێت ئەگەر کەسێکی تر بێت و لەژێر هەر ناوێکدا بێت، شیفرەی جانتاکەی بگۆڕێت یان بیشکێنێت؟ وەڵامەکە بێگومان نەخێرە، هەموو ئەم بێچارەییەمان لە نەزانین و نائاگاییمانەوەیە. خاڵ و سەری دێڕ.
دۆخی ئێستای ناوە کوردییەکان
ئێمە لە جیهانێکداین کە گۆڕانکارییەکان بە خێراییەکی زۆر بەرەو پێش دەچن، بەڵکو لە سەردەمێکداین کە ناو و ناسنامە ڕۆژانە دەگۆڕدرێن.
دەستکاریکردنی ناو و ناسنامەکان مەترسیی گۆڕینی یادەوەرییەکانی کۆمەڵگایەکە. دووبارە نووسینەوەیان بەپێی تێڕوانینی دەسەڵاتدارانی ئێستا، بەبێ ڕێزگرتن لە مێژوو و ڕاستییە کولتوورییەکانی نەتەوەیەک، مەبەست لێی لەناوبردنی ئەو نەتەوە ژێردەستەیە.
پێویستە مرۆڤی کورد بزانێت کە ئارامی و یەکێتی بە ڕێزگرتن لە هەردووکیان: مێژوو و ناسنامەکان دێتە دی، نەک بە دووبارە داڕشتنەوەیان بۆ خزمەتی بەرژەوەندیی تەسکی سیاسی.
پێویستە کوردستان ناو و شوێنەوارەکانی خۆی وەک شایەتی مێژووە کۆنەکەی بپارێزێت، و ڕێزگرتن لە فرەچەشنیی کولتووری و مێژووی هاوبەش دەبێت ببێتە بنەمای هەر کۆمەڵگایەک کە بەرەو ئاشتی و ئارامی تێدەکۆشێت.
ناو چیرۆکی گەلانە
مێژوو بە بڕیارێکی کارگێڕی لەناو نابرێت و ناسنامە تەنها بە گۆڕینی ناوەکان دووبارە داناڕێژرێتەوە، چونکە ناو چیرۆکی گەلانە، یادەوەریی هەموو کۆمەڵگایە و هێمای بوونی نەتەوەیەکی کۆنە.
ناو لەو پیتانە زیاترە کە لەسەر نەخشەکان نووسراون، ناو ئەم واتایانە لەخۆ دەگرێت: یادەوەری، بیر، باوەڕ، مێژوو، تێکۆشان و بوونی نەتەوەیەک.
لە کۆتاییدا، گۆڕینی ناوەکان وەک هەوڵێک بۆ دووبارە نووسینەوەی مێژوو و پشتگوێخستنی تێکۆشانی گەلەکەی دەبینرێت.
ئەو دەوڵەتەی ئامانجی لەناوبردنی ناسنامەی کوردی و مێژووەکەی بێت، وەک مەترسییەکی جیدی لەسەر بەردەوامیی میراتی کولتووری و مێژوویی دەبینرێت.
دەنگی مرۆڤە ئازادەکان
بەداخەوە ڕێکخراو و دامەزراوە نێودەوڵەتییە بەرپرسەکان بەرامبەر بەم گۆڕانکارییانە و سڕینەوەی بە زۆرەملێی ناو و ناسنامەی کوردی، کە بەشێکن لە مێژوو و ناسنامەی هەموو گەلان، هەڵوێستێکی ڕوون نیشان نادەن.
گرنگە دەنگی مرۆڤە ئازادەکان ببیسترێت و ڕێز لە داواکارییەکانیان بگیرێت بۆ پاراستنی یادەوەرییەکانی کۆمەڵگایەک و بەرهەمە مێژووییەکانی.
پاراستنی ناوەکان پێویستی بە ئاگاییەکی بەرز هەیە لە لایەن هەر کەسێکەوە کە گرنگی بە مافەکانی مرۆڤ، فرەچەشنیی کولتووری و مافی پاراستنی ناسنامە دەدات.
وەک پێویستییەکی مرۆیی زۆر بەپەلە، کورد پێویستیان بە بەرگرییەکی جیدی و ڕێکخراو هەیە، بۆ ئەوەی ناسنامە و مێژووی شارەکانمان نەبنە قوربانیی ئەو سیاسەت و ئەجێندایانەی کە لەسەر حیسابی کولتوور و مێژووی ناوچەیی ئێمە پلانیان بۆ دادەڕێژرێت و بەڕێوە دەبرێن.
ئەگەر ئەمڕۆ نەتەوە خاوەن دەوڵەتەکان بە دەست خێرایی زۆری پێشکەوتنی تەکنەلۆژیاوە دەناڵێنن، ئەوا نەتەوەی کورد جگە لەو دەردە، بە دەست بێدەوڵەتی، ژێردەستەیی هەمەجۆر و هەمەلایەنە و خراپ بەکارهێنانی ئەم پێشکەوتنە تەکنەلۆژییانەش لە لایەن دەسەڵاتدارانەوە دژی کوردستان دەناڵێنێت.
بێدەری باشوور
بەرهەمی هەر کارێک بە بێدەرەکەی دەپێورێت. سەرەڕای ئەوەی دۆخی زمانی کوردی لە باشوور زۆر باشترە بە بەراورد لەگەڵ هەر سێ پارچەکەی تری کوردستان، کە زیاتر لە سەد ساڵە دان بە زمانی کوردیدا نراوە و پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەدەست هێناوە، بەتایبەتی دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١، کە ژمارەی دام و دەزگاکانی خزمەتکردنی زمانی کوردی بە بەراورد لەگەڵ ساڵانی پێشتر زۆر زیادی کردووە، نزیکەی دوو ساڵ لەمەوبەر لە بەرنامەیەکی تەلەفزیۆنی ڕووداو بینیم کە لە شارۆچکەیەک نزیک شاوەیس، لە قوتابخانەیەکی کوڕان، لە یەک پۆلی بیست و شەش کەسیدا، ناوی سێزدە کوڕ محەمەد بوو!! ئەمەش لە کاتێکدایە کە ئایینی ئیسلام بە فەرمی نەیگوتووە دەبێت ناوی عەرەبی بۆ نەتەوە ناعەرەبەکان ناچاری بێت!! هاوینی ڕابردوو لە دهۆک زۆر جار گوێم لێ بوو کە کوردان لە جیاتی وشەی برا بە یەکتریان دەگوت ئەخی.
ئەمانە تەنها دوو نموونە بوون لە بێدەری باشوور؛ بێدەرەکانی هەر سێ پارچەکەی تر وێرانترن، بەهۆی نافەرمیبوونی زمانی کوردی لەو وڵاتانەدا.