ڕووەکەکان
Two short flower spikes rising from broad, fringed green leaves among dry grass in early spring: one still in green bud, the other with lilac buds and greenish-white bell-shaped flowers.

ڕووەکAsparagaceae

Bellevalia kurdistanica

ناوەکان لە سەرانسەری کوردستان

کورمانجی
Simbila çiyayê kurdîstan, Simbila koyî kurdîstan

هێشتا تۆمار نەکراوە: سۆرانی، بادینی، زازاکی و هەورامی

Read in English

گوڵ دەکات
ئازار – ئایار
بەرزی
25–35 cmتا ئەژنۆ
ناوچەی ڕەسەن
عێراق و تورکیا (Kew). کێڵگە و خاکی قووڵ و شێداری لاپاڵەکان، لاپاڵی سست و دارستانی کراوەی Quercus؛ لە کوردستان لە بەرزایی 390–2000 m کۆکراوەتەوە.

Bellevalia kurdistanica ڕووەکێکی پیازداری بەهارییە لە خێزانی Asparagaceae[1]، بە هێشووی چڕی گوڵی بچووکی زەنگۆڵەیی، کە لە خونچەدا مۆری کاڵن و کاتێک دەکرێنەوە سپین[2]. لە باکوور[3] و باشوور[4] دەڕوێت. ڕووەکناس Naomi Feinbrun لە ساڵی ١٩٤٠دا بە ناوی کوردستانەوە ناوی لێنا[5]، لەسەر بنەمای ئەو ڕووەکانەی لە ئامێدی (Amadiya) کۆکرابوونەوە[4].

ناو

Naomi Feinbrun ئەم جۆرەی لە مۆنۆگرافەکەیدا دەربارەی ڕەگەزی Bellevalia ناساند، کە لە Palestine Journal of Botany، زنجیرەی ئۆرشەلیم، بڵاو کرایەوە[6]. IPNI مێژووی ئەو ژمارەیەی گۆڤارەکە بە ئازاری 1940 دادەنێت[5]؛ لیستی Kew ساڵی 1939 دەدات[7]. Kurdistanica لە لاتینیدا واتای «هی کوردستان» دەگەیەنێت، و Feinbrun ناوچەکەی تەنیا وەک «کوردستانی عێراق» نووسی[6].

هۆلۆتایپەکە، کە لە هێرباریۆمی زانکۆی عیبریی ئۆرشەلیمە، Evan Guest لە ٢٦ی ئازاری ١٩٣١ لە ئامێدی کۆی کردەوە[4]، «لە کێڵگەکانی دۆڵەکە و لە کونی خاکی قووڵی لاپاڵەکەدا»، لە بەرزایی 3500 پێ (نزیکەی 1070 m)[8]. Kew ئەو ماتریاڵە تایپییە دەپارێزێت کە Guest هەمان ڕۆژ لە ئامێدی کۆی کردەوە (ژمارەی 1210ی خۆی)[9]، و پەڕەیەک کە ڕۆژێک پێشتر لە مام، لە نزیک ئامێدی، کۆی کردبووەوە[10]. Feinbrun کۆکراوەیەکی دیکەشی بینیبوو کە Guest لە کەرکووک (Kirkuk) کۆی کردبووەوە[8]، کە لە ٤ی نیسانی ١٩٣١ کۆکرابووەوە[11]. نووسی کە هێشووە چڕەکەی گوڵەکان Bellevalia densiflora دەخاتەوە بیر، و کە ئەمە ڕۆژهەڵاتیترین جۆری بەشەکەی خۆیەتی، واتە بەشی Patens[8].

A pressed herbarium sheet with two plants, their long strap-shaped leaves, bulbs and dried flower spikes, with handwritten labels reading "Bellevalia kurdistanica" and "Flora of Iraq".
نموونەی تایپیی Bellevalia kurdistanica، کە Evan Guest لە ٢٦ی ئازاری ١٩٣١ لە ئامێدی کۆی کردەوە (K000464853). وێنە: Royal Botanic Gardens, Kew، CC BY 4.0.

وەسف

ڕووەکێکە بە بەرزیی 25–35 cm، لە پیازێکی قووڵی نزیکەی 3 cm. پێنج یان شەش گەڵای قایشئاسای هەیە کە قەدی گوڵەکە دەپێچنەوە؛ 12–30 cm درێژن، لە قەدەکە درێژترن، مووی کورتیان لەسەر لێوارەکانە، و دەرەوەییەکان 17–20 mm پانن. هەر پیازێک دوو قەدی گوڵ دەدات. هێشووەکە هێلکەیی تا درێژکۆڵە و چڕە، بە نزیکەی 25 گوڵ، 3.5–5 cm درێژ و 2–2.5 cm پان، و لە قەدەکە زۆر کورتترە. گوڵەکانی سەرەوە مۆری کاڵن و زۆرجار بێبەرن. گوڵەکان لوولەیی و زەنگۆڵەیین، 8–10 mm درێژ، و پەڕەکانیان نزیکەی نیوەی لوولەکە درێژن؛ کیسەی گەردەکان مۆری کاڵن. بەرەکەی کەپسوولێکی هێلکەییە، لەسەر دەسکێکی بڵاوەی نزیکەی 2 cm[6]. بەپێی کلیلەکەی Feinbrun، خونچەکان مۆری کاڵن و گوڵە کراوەکان سپین، و تەنیا کاتێک سیس دەبن خۆڵەمێشی دەبن[2].

توێژینەوەیەک لەسەر ڕەگەزەکە لە باشوور، لەلایەن Rupak Towfiq Abdul-Razaq و Nori Majid Abdulqader لە زانکۆی سلێمانییەوە، لەسەر بنەمای کاری مەیدانیی ساڵانی ٢٠١٥ و ٢٠١٦، پێنج تا حەوت گەڵای قایشئاسا و کەمێک شەپۆلاوی دۆزییەوە، بە مووی کورت لەسەر لێوارەکان و بە ڕەنگێکی سەوزی شینباو، و گوڵگەلێک کە کاتێک دەکرێنەوە سپیی سەوزباون بە ڕەنگێکی مۆرەوە، و دواتر قاوەیی-خۆڵەمێشیی کاڵ دەبن[1]. توێژینەوەیەک لە زانکۆی تکریت درێژیی پیازەکەی بە 6 cm پێوا، کە درێژترینیان بوو لەناو ئەو یازدە جۆرەی بەراوردی کردن[12].

لە کوێ دەڕوێت

لە باکوور، لە ساڵی ١٩٧٢دا لەسەر لاپاڵە سەخت و سستەکانی گەلیی Zap، بەرامبەر ڕێگای جۆلەمێرگ (Hakkâri)[3]، و لە ساڵی ٢٠٠٤دا لە بەرزایی 2000 m لە دەربەندی Şapatan لە پارێزگای جۆلەمێرگ[13] و لە بەرزایی 1300 m، 15 km لە شڕنەخ (Şırnak) لەسەر ڕێگای Dih (Eruh)[14] کۆکرایەوە.

لە باشوور، جگە لە شوێنی تایپ لە ئامێدی، لە ساڵی ١٩٥٩دا لە بەرزایی 820 m، 16 km لە باکووری ڕۆژئاوای ڕانیە[15]، و هەمان ساڵ لە بەرزایی 390 m، 7 km لە باکووری ڕۆژئاوای کەرکووک[16] کۆکرایەوە. ڕووەکناس Mehmet Fırat تۆماری کرد کە لەگەڵ Iris zagrica لەسەر خاکی سست لە ناوچەی شێروانی مێرگەسۆر (Mergasur) دەڕوێت، لەو شوێنەی کە نموونەی Iris zagrica لە نزیک گوندی Hezil، لە دارستانێکی کراوەی Quercus و لە بەرزایی نزیکەی 1100 m کۆکردەوە[17]. وێنەکەی سەرەوەی ئەم لاپەڕەیە لە ئازاری ٢٠٢٤دا لە نزیک پێنجوێن (Penjwen) گیراوە[18].

Feinbrun شوێنی ژیانی وەک خاکی قووڵ و شێدار وەسف کرد[6]. لیستی Kew لە ئێرانەوە تۆماری ناکات[7]، و بۆ ئەم لاپەڕەیە هیچ نموونەیەک لە ڕۆژهەڵات نەدۆزرایەوە.

کاتی گوڵکردن

Feinbrun نیسان و ئایار دیاری دەکات[6]. ئەو نموونانەی کوردستان کە لەم لاپەڕەیەدا هاتوون لە نێوان ٢٥ی ئازار، لە مام لە نزیک ئامێدی[10]، و ٢٠ی ئایار، لە دەربەندی Şapatan[13] کۆکراونەتەوە، و وێنەکەی نزیک پێنجوێن لە ١٥ی ئازاردا گیراوە[18].

ناوە کوردییەکان

هێشتا هیچ ناوێکی میللیی کوردیی تایبەت بە Bellevalia kurdistanica نەدۆزراوەتەوە. فەرهەنگی ناوە کوردییەکانی ڕووەکی Ehmedê Dirihî (Ahmet Kasımoğlu، 2013) دوو ناوی فەرهەنگیی بۆ دەدات، کە ناوە لاتینییەکە دەگەڕێننەوە سەر کوردی: simbila çiyayê kurdîstan و simbila koyî kurdîstan[19]. بۆ هەموو ڕەگەزی Bellevalia ئەم ناوانە دەدات: çawke cîlan (سەرچاوە KMP، «Kurdistan Medical Plant»)، gêlegir (سەرچاوە K، گۆڤاری Kurmancî) و simbila koyan[20].

سەرچاوەکان

  1. 1.abRupak Towfiq Abdul-Razaq, Nori Majid Abdulqader (2020). Morphology and palynology systematic studies of the genus Bellevalia Lapeyr. (Asparagaceae) in Kurdistan-Iraq. Tikrit Journal for Agricultural Sciences 20(2): 1–15, pp. 1–2 (study area, 2015–2016) and 6–7 (B. kurdistanica: leaves, raceme, perigon). tjas.orgdoi:10.25130/tjas.20.2.1ئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  2. 2.abNaomi Feinbrun (1940). A monographic study on the genus Bellevalia Lapeyr. (caryology, taxonomy, geography). Palestine Journal of Botany, Jerusalem Series 1(4): 336–409, p. 343 (key, couplet 42: B. kurdistanica). archive.orgسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  3. 3.abRoyal Botanic Gardens, Kew – Herbarium Specimens. via GBIF, K002924604: Zap gorge, opposite the turning to Hakkari, steep loose slopes, 1 May 1972, E.M. Rix 1918. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  4. 4.abcThe Hebrew University of Jerusalem Herbarium (HUJ). via GBIF, HUJ 0000029607: holotype, Amadia [Amêdî], 26 Mar 1931, Evan Guest. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  5. 5.abInternational Plant Names Index. Royal Botanic Gardens, Kew, Harvard University Herbaria and Australian National Herbarium, Bellevalia kurdistanica Feinbrun, Palestine J. Bot., Jerusalem Ser. 1(4): 381 (Mar 1940). ipni.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  6. 6.abcdeNaomi Feinbrun (1940). A monographic study on the genus Bellevalia Lapeyr. (caryology, taxonomy, geography). Palestine Journal of Botany, Jerusalem Series 1(4): 336–409, p. 381 (B. kurdistanica sp. nov.: description, flowering, range). archive.orgسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  7. 7.abPlants of the World Online. Royal Botanic Gardens, Kew, Bellevalia kurdistanica Feinbrun: native range and place of publication. powo.science.kew.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  8. 8.abcNaomi Feinbrun (1940). A monographic study on the genus Bellevalia Lapeyr. (caryology, taxonomy, geography). Palestine Journal of Botany, Jerusalem Series 1(4): 336–409, p. 382 (B. kurdistanica: specimens seen, remarks). archive.orgسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  9. 9.↩Royal Botanic Gardens, Kew – Herbarium Specimens. via GBIF, K000464853: type material, Amadia, 26 Mar 1931, E. Guest 1210. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  10. 10.abRoyal Botanic Gardens, Kew – Herbarium Specimens. via GBIF, K002924613: Mam, Amadia, 25 Mar 1931, E.R. Guest 1208. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  11. 11.↩The Hebrew University of Jerusalem Herbarium (HUJ). via GBIF, HUJ 0000029608: paratype, Kirkuk, 4 Apr 1931, Evan Guest. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  12. 12.↩Najat Ameen Sa'eed, Naglaa Mustafa Al-Abide, Aqeel Husein Ali Al-Asi (2020). Comparative study of several morphological and reproductional aspects for some species of the Bellevalia Lapeyrouse, 1808 and Ornithogalum Linnaeus, 1753 (Asparagales, Asparagaceae) in central and north of Iraq. Bulletin of the Iraq Natural History Museum 16(2): 173–191, p. 175 (bulb length). jnhm.uobaghdad.edu.iqdoi:10.26842/binhm.7.2020.16.2.0173ئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  13. 13.abNezahat Gökyiğit Botanic Garden Herbarium (NGBB). via GBIF, NGBB-001042: Şapatan pass, Hakkâri, 2000 m, 20 May 2004, M. Koyuncu 14191. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  14. 14.↩Nezahat Gökyiğit Botanic Garden Herbarium (NGBB). via GBIF, NGBB-001484: 15 km from Şırnak towards Eruh, 1300 m, 25 Apr 2004, M. Koyuncu 14105. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  15. 15.↩Royal Botanic Gardens, Kew – Herbarium Specimens. via GBIF, K002924611: Derah and Nura villages, 16 km NW of Rania, 820 m, 11 May 1959, Rawi, Nuri & Kass 28609. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  16. 16.↩Royal Botanic Gardens, Kew – Herbarium Specimens. via GBIF, K002924602: 7 km NW of Kirkuk, 390 m, 6 May 1959, Rawi et al. 25945. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  17. 17.↩Mehmet Fırat (2022). Iris zagrica subsp. zagrica (Iridaceae): a new record locality for the flora of North Iraq. Doğu Fen Bilimleri Dergisi 5(2): 12–18, p. 15 (habitat of Iris zagrica: with Bellevalia kurdistanica; Hezil village, Şêrwan, Mergesor, open oak forest, 1104 m). dergipark.org.trئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  18. 18.abiNaturalist. Observation 202533411: Penjwin, 15 Mar 2024, Arya Aras (research grade). inaturalist.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  19. 19.↩Ahmet Kasımoğlu (Ehmedê Dirihî) (2013). Ferhenga Navên Nebatan a Kurdî. Mardin Artuklu University, Institute of Living Languages in Turkey (ISBN 978-605-4202-12-6), pp. 1078 (Latin index: Bellevalia kurdistanica) and 693 (simbila çiyayê kurdîstan, simbila koyî kurdîstan).
  20. 20.↩Ahmet Kasımoğlu (Ehmedê Dirihî) (2013). Ferhenga Navên Nebatan a Kurdî. Mardin Artuklu University, Institute of Living Languages in Turkey (ISBN 978-605-4202-12-6), pp. 1078 (Latin index: Bellevalia), 158 (çawke cîlan, source KMP), 259 (gêlegir, source K) and 693 (simbila koyan); codes on p. 65.

دوایین نوێکردنەوە: ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦

هەروەها لە بەهاردا گوڵ دەکەن

هەموو ڕووەکەکان (٢٠)