Sazî û pirsên vekirî
Di çend gotarên derbasbûyî de min giranî xistibû ser çend rehendên dîrokî û wan qonaxên ku navên kurdî tê de jiyane û derbas kirine. Ev qet nayê wê wateyê ku ez ji babetê navên riwekan, gul û kulîlkên kurdî dûr ketibim. Berovajî wê, durist e ku di wan gotaran de tiştê ku hatiye ravekirin hişyarî û hişyarkirineke bingehîn bûye, ji bo her kesê ku bixwaze xizmeta navên kurdî bike. Em hez bikin yan na, ew qonax çarçoveya dîrokî yên rasteqîne ye, ku nav û zimanê kurdî tê de jiyane û bi hemû hûrgilîyên xwe gihaştine roja îro.
Roja me biryar da ku em vî barî hildin ser milên xwe. Me baş dizanibû ku ji bo vedîtina her navekî durist û bi hemû zaravayên kurdî, yê riwek û gulan, şoreşeke lêgerînê pêwîst e. Xweşbextane, encamdana vî karî di vê demê de ji her demê berê hêsantir e, ji ber çavkaniyên heyî û pêşketina teknolojiyê. Digel ku welatê me berfireh e û hêj zimanekî yekgirtî tune ye, û ziman tijî dîyalekt e û du alfabe hene, ev hemû lîsteya astengiyên vî karî dirêjtir dikin. Lê dema em li hember van hemû astengan gavekê pêş de diçin an jî têgehekê (navekî) bi cih dikin, hestekî pir şadî û aramî ji me re dibexşîne. Em baş dizanibûn ku ev kar karekî domdirêje û ji nifşekî bo nifşê piştî wî ye.
Kî dikare van navan kurdî yên resen biparêze û vegerîne?
Di pişka-8an de me dît ku navên cihan bi fermî hatine guhertin, lê di bîra gel û zaravayan de mane. Niha pirs ev e: gelo kî dikare van navan kurdî yên resen biparêze û vegerîne? Piştî ku me gelek lêgerîn û lêkolîn li vî warî kirin û boçûnên şarezayan li hember pirsên li ber me berawird kirin, ewan pirsan wekî nexşerêyek guncav ji bo vegerandina navên kurdî yên hatine guhertin rêz dikin.
Florakurdica jî ked û xebata xwe di nav van her şeş xalan de dibînit.
- Belgekirin
- Kîjan sazî navên resen ên gund, çem, çiya, riwek û giyayan berhev dike? Danegehek (database) hevbeş heye?
- Gelo dengbêj, pîr û gundî wekî çavkaniyên zindî hatine tomarkirin?
- Ziman û standardkirin
- Rêgez (Principle) û siyaset
- Li Herêma Kurdistanê, kî berpirsiyar e ji vegerandina navên 140 gundan û rastikirina navên Erebkirî yên mayin: parlamento, wezaret an şaredarî?
- Têkiliya bi Bexdayê re (qeydên milk, nexşe) çawa tê çareserkirin?
- Li Rojava û Tirkiyeyê sazî çiqas dikarin bi fermî tevbigerin?
- Dîtbarî (dîtin) û perwerde
- Gelo navên Kurdî di dibistan, pirtûkên waneyê (dersê), tabelo û nexşeyên dîjîtal (Google Maps, OpenStreetMap) de cih digirin?
- Navên riwek, gul û giyayan
- Çima hê lîsteyeke giştî tune ye? Kîjan zanîngeh, bexçeyê botanîk û muzexane dikarin vê bikin?
- Navê gelêrî û navê zanistî (Latînî) çawa bên cudakirin?
- Gelo nivîsên klasîk û stranên dengbêjan wekî çavkaniya sereke têne bikaranîn?
- Hevkarî
- Gelo sazîyên çar parçeyan û handeran (diaspora) bi hev re dixebitin, an her yek ji bo xwe dixebite?
Kî dê vî erkî hilgire?
Ew mîrata ku bi dengbêj, helbest û stranan ji me re maye belgeyên zindî ne. Lê bê sazûman û belgekirin, ev mîrat bi nifşê pîran re diçe. Pirsa mezin ev e: kî dê vî erkî hilgire?
Her dilsozekî ku bi çavekî bilez li xalên vê nexşerêyê binêre, dê bi zelalî bibîne ku di hin cih û qonaxên bicihkirinê de kar hê gelekî giran e. Niha ya herî pêkan (mumkin) ew e ku ev kar ji jêr ve (civakî, akademîk, şaredarî) dest pê bike, ji ber ku kar li beşên bi Bexda, Şam û Enqereyê ve girêdayî hê dijwar e. Li gorî rewşa ku em tê de ne, çi dikare were kirin?
Têbînîyên min li ser nexşerêyê
1. Belgekirin
Ev beşa herî azad e, ji ber ku destûra dewletê naxwaze. Pêkane ye (mumkine) ku danegehek (databes) hevbeş were avakirin. Bi rîya tomarkirina dengbêj, pîr û gundiyan û danîna wan li ser nexşeyê bi projeyên zanîngehan, rêxistinên civakî û (OpenStreetMap- OSM - li ser googlê) dikare êdî dest pê bike.
2. Ziman û standardkirin
Kurdî li Îraqê zimanekî fermî ye û navên kurdî li Herêma Kurdistanê xwedî rewşeka (statuya) fermî ne, lê çavkaniyên navên kurdî sînordar in û nivîsîna wan di navbera çavkaniyan de yekgirtî nîne. Ango valahiyeke standardkirinê heye. Min saziyeke rayedar (berpirsyar a taybetmend) di vî warî de nedît, ne li hundirê welat û ne jî li derveyî welat.
Çareya karîger ev e ku akademî û zanîngeh nivîsîna her navekî bi zaravayê herêma wî û bi du alfabeyan, Latînî û Erebî, tomar bikin. Lê ev yek ji ber nebûna akademiya zimanê kurdî aloz e; akademiyeke wiha hêj ne li başûr û ne jî li derveyî welat ne hatiye avakirin (wekî Prof. Dr. Mihemed Mehwî jî bi tekezî destnîşan dike). Herwiha heta îro ji bo Kurdên derveyî welat, rêxistineke yekgirtî û serbixwe, ku ji aliyê rêxistinên navneteweyî ve were naskirin, nehatiye damezrandin.
3. Rêgez (pirensîp) û siyaset
- Iraq/Herêma Kurdistanê: Ez neşêm piştrast bikim ka kîjan sazî berpirsiyar e ji vegarandina navên "140 gundan" û cihên mayin. Madeya 140 a destûrê ya ji bo herêmên nakokî li ser (Kerkûk, Xaneqîn, Şingal) hê asê ye: berpirsekê KDPyê di Tebaxa 2026an de got ku Erebkirin û guhertina demografîk li Kerkûkê berdewam e. Ji ber vê yekê navên li van herêman bi tenê bi qeydên milk û nexşeyên Bexdayê ve têne girêdan.
- Rojava: Li Kobanê rayedarên herêmî piştgiriya heweka (kampanyaya) îmzeyan dikin ji bo naskirina fermî ya navê Kobanê û vegerandina navên kurdî yên gundan di qeydên dewletê de. Li Efrînê jî Encûmena Niştimanî ya Kurd nameyek fermî radestî rêveberiyê kiriye. Lê gengeşe heye ku navên kurdî di belgeyên fermî de dîsa Erebkirî bimînin.
- Tirkiye: Di 2012an de qanûnek ji bo vegerandina navên gundan hat pêşkêşkirin, lê lêkolînek nîşan dide ku vegerandina navên cihan sînordar maye, tevî ku şaredarî li gelek bajarên kurdî tabeloyên du-zimanî û navên kolanan bi kar tînin.
4. Dîtbarî (dîtin) û pêgehandin
Beşa herî pêkan (mumkin) OpenStreetMap e, ji ber ku her kes dikare navên kurdî lê zêde bike. Google Maps dijwartir e. Di dibistan û pirtûkên waneyê (dersê) de ev yek bi biryara wezaretên perwerdeyê ve girêdayî ye, û ev jî li her parçeyê cuda ye.
5. Navên riwek û giyayan
Ji ber nebûna çavkaniyan !!. Rêya herî rast ew e ku navê zanistî (Latînî) wekî kilîl bête cihgîrkirin û bibe bingehê sereke li hember wan navên gelêrî yên her herêmê bi xurtkirina nîşanên çavkaniyê (kî û li ku got) bên tomarkirin. Bexçeyên botanîk û beşên biyolojiyê yên zanîngehan dikarin vê bikin. Nivîsên klasîk û stranên dengbêjan dikarin wekî çavkaniyên alîkar werin bikaranîn.
6. Hevkarî
Bi mixabinî ve ji bo hevkariyeke fermî ya di navbera çar parçeyan de sazîyek nîne, ne li nav welaî û ne ji derve. Pêkan e (mumkine) ku diaspora û rêxistinên sivîl danegehek (database) vekirî û hevbeş bi lîsansa (Diploma - Destûrname) azad ava bikin.
Nîva dîtir çareserkirina wê kêşê bi xwe ye
Mirov çendî li ser kêşeyekê biaxivît û hemû alîyên wê destnîşan bikit, ew hemû gotin û şirove tevda dibine nîva wê kêşeyê, û nîva dîtir çareserkirina wê kêşê bi xwe ye.
Di karekê kolektiv mîna vî karê em dixwazin encam bidin, gerk tev saziyên peywendîdar bi hev re bixebitin, pêwîstî bi yekgirtina diaspora bi xwe, herwisa bi piştevanîya ji nava welat he ye.
Gotineka pêşiyan dibêjît:
Nezanîn ji bela xwedê mezintir e
Bi van peyva ez vê gotarê bi dawî bînim:
Qedexekirina zimanê kurdî li her derê, cînosîda mejiyê mirovê kurd e û destpêka hemû cînosîdên din ên miletî ye.