Vegerandin
Navên cihan li Tirkiyeyê, Sûriyeyê û Îraqê bi fermî hatine guhertin, lê di zaravayên herêmî û bîra gel de mane, û li hin deveran vedigerin. Li Îranê rewşa guhartina navên Kurdî hinekî nezelaltir e; hejmara rast nayê zanîn; lêkolînên rêkûpêk kêm in.
Ya ku çavkanî piştrast dikin:
- Sûriye: Li parêzgeha Hesekê, di navbera 1978 û 1998an de, navên zêdetirî 500 gundan hatin Erebkirin, li gorî lêkolîner Zohrab Qado. Komîteyên herêmî ji bo navê Kurdî yê resen tên şêwirandin, ku nîşan dide navên kevn hê jî tên zanîn. Lê Şam vê pêvajoyê nas nake û navên Erebkirî di qeydên xwe de diparêze.
- Efrîn: Encumena Neteweyî ya Kurdî dibêje navên 190 gund û bajaran hatine guhertin û ketine qeydên fermî, di nav de nasname, cih û tabeloyên rê.
- Îraq: Hikûmeta Baasê navê taxan û bajarokan guhert da ku mîrata Erebî nîşan bide. Li Herêma Kurdistanê jî kampanyayek heye ji bo vegerandina navên Kurdî yên 140 gundên ku hê jî navên Tirkî û Erebî hildigirin.
- Li Tirkiyeyê û li gorî çavkanîyan 28.000 navên cografî hatîne guhartin ji bilî paşnavên mirovan, li gorî Belgeya toponîmîk a hikûmeta Brîtanyayê (2023) jî dibêje nêzîkî 28.000 navên cografî hatine guhertin, piranî li parêzgehên rojhilat.
Nav têne guhertin, lê bi carekê nayên jêbirin
Lêkolîn piştrast dikin ku nav têne guhertin, lê bi carekê nayên jêbirin, bi taybetî li wan welatên ku jiyana xelkê wan li ser erdê berdewam e. Yek ji wan lêkoleran Joost Jongerden e. Ew lêkolînerekî Holandî û mamosteyê hevkar ê sosyolojiya gundewarî li Zanîngeha Wageningenê ya li Holandayê ye.
Ya ku Joost Jongerden dibêje:
- Di gotara xwe ya 2009an de (Crafting Space, Making People) ew behsa sêwirandina (dîzaynkirina) gundewariyê dike wekî alavek girîng ji bo avakirina çanda Tirk û xurtkirina dewleta netewe. Navguhertin li vir beşek ji vê siyasetê ye, lê ne mijara wî ya sereke ye.
- Di pirtûka wî ya 2007an de (The Settlement Issue in Turkey and the Kurds) siyaseta niştecihkirin û şer tê şirovekirin; Joost bi taybetî li ser siyasetên sêwirandina gundewariyê û armancên li pişt wan radiwiste.
- Joost Jongerden lêkolînên li ser siyaseta Tirkiyeyê li herêma Kurdan encam daye.
Lêkolînên rasterast li ser vegerandina navan
Lêkolînên rasterast li ser vegerandina navan gelek in, lê ev sêyên li jêr herî balkêş in:
- Lêkolîna orîjînal a Beril Çakır (2014): çavkaniya akademîk.
- Belgeyên hikûmeta Tirkiyeyê yên ji Encumena Ewropayê re hatine pêşkêşkirin: guhertinên qanûnî û derfetên vegerandina navên kevn belge dikin.
- Çavkaniya fermî ya Brîtanyayê derbarê navên cografî yên Tirkiyeyê (2023): guhertinên dîrokî yên navên herêman vedikole.
Digel ku Beril Çakır gelek lêkolînên girîng di vî warî de hene, ez tenê çend têbiniyên kurt li ser vekolînên vê mamosteya taybetmend tînim ziman:
- Beril Çakır (Crafting Symbolic Geographies in Modern Turkey): Rêbaz û awayên navkirina Kurdî armanc dikin ku bi vegerandina navên dîrokî an danîna navên nû yên Kurdî, bîra dîrokî, nasnameya çandî û têkiliya gelê Kurd bi cih û warê xwe re ji nû ve zindî bikin û xurt bikin.
- Lêkolîneke etnografîk li Diyarbekir û Batmanê aliyên bîra komelî yên Kurdan ên di bin navên Tirkîkirî de hatine tepisandin derdixe holê.
- Li ser vegerandinê: lêkolînek di şaredarî û encumenên herêmên Kurdan de nîşan dide ku vegera navên Kurdî sînordar e, lê tabeloyên du-zimanî û navlêkirina kolanan di gelek bajaran de hene.
Vegerandina fermî hê jî dijwar e
Bersiva pirsa ku dibêje "gelo ew navên ku hatine guhertin wê bêne jibîrkirin?": çavkaniyên ku min dîtin dibêjin nexêr, bi giştî. Navên ku bi fermî hatine guhertin, gelek caran di zarava û zimanên herêmî de berdewam kirine. Lê vegerandina fermî hê jî dijwar e. Mînak li Başûrê Kurdistanê, guhertina fermî pêwîstî bi rastkirina qeydên milkê, belgeyên dewletê û nexşeyan heye, û lihevkirina di navbera hikûmeta herêmê û ya federal de çareseriyê dibîne.
Gelo, ger rewşa navên bajar, cih û gundan wiha bin, rewşa navên riwek, gul û giyayan wê çawa bin? Berî ku ez peyvekê li ser vê pirsê bêjim, gerek her kurdistanîyek spasdarê hemû dengbêj û stranbêjên Kurdistanê be ku wan gelek ji van navan bi awaz, mûzîk û dengên xwe gihandine roja îro.
Ji bo zelalkirina vî babetî û çend pirsan em li van nimuneyên ku dikevine di nav heyama 15 sedeyên bohrî da li jêr binêrîn.
Baxçeyên herî girîng ên dîrokî
Baxçeyê Qesra Şîrînê
- Serdema Sasaniyan.
- Bi fermana Xusrewê Duyemîn (590–628 z.).
- Nêzîkî 147 hektar.
- Qesr, kanalên avê, hewzgeh, rêyên daran û cihên şahiyê dihewand.
- Ev yek ji nimûneyên herî balkêş ên baxçeyê padîşahî yê kevnar e.
Deşta Şarezûr
- Di serdema Sasaniyan de girêdayî parêzgeha Medyayê bû.
- Cihên wek Girdî Qelrex û Girdî Kejaw şopên niştecihbûnê yên Sasaniyan hildigirin.
- Herêmeke girîng ji bo çandinî û jiyana gundewarî bû.
- Lê divê em bêjin ku hebûna baxçeyên şahane yên taybet li vir hê bi awayekî rasterast nehatiye piştrastkirin.
Mîrnişînên din ên Kurd û qesir û telarên wan
Mîna Mîrnişîna Baban Baxçeyên Silêmaniyê, li dora qesrên mîran baxçe hebûn. Her wiha taxeke bi navê Çwarbax jî hebû ku bi çar baxçeyên xwe navdar bû. Mîrnişîna Botan-Cizîrê û baxê Îrem navdar bû, ku Melayê Cizîrî bi vê beyta helbestê wisa pesnê baxê Îremê dide.
Gula baxê Îremê Bohtan im
Şebçiraxê şebê Kurdistan im
Herweha tevahîya mîrnişînên kurdî xwedî bax û baxçe bûn.
Baxçeyên qesrên Sasaniyan
Di çanda Sasaniyan de baxçe sembola desthilatdarî, xweşî û bihiştê bû. Li derdora qesran hewzgeh, kaniyên avê, rêyên dirêj û dar dihatin bikaranîn. Şêwaza çarparçeyî ya baxçeyan jî di vê kevneşopiyê de girîng bû.
Baxçeyên Hewselê – Amed
Baxçeyên kevnar ên li kêleka çemê Dîcleyê. Bi hezaran sal in ku ji bo xwarina bajarî têne bikaranîn. Di sala 2015an de bûn mîrateya cîhanî ya UNESCOyê.
Bi sedan nimûneyên din li ser axa Kurdistanê hene, lê piştî panzdeh sedeyan jî hêşta lîsteyeke giştî ya navên riwek û gulan bi Kurdî ronahî nedîtîye.
Di pişka 9emîn da em dê li ser rêk û rêkarên berdest ji bo vegerandina navên ku hatîne guhartin dîd û buçûnên guncav bi we re parve bikin.