Weysî Silêman

Li sala 1968’an, piştî terorkirina Martin Luther King, mamosteyeke Amerîkî, 

, li bajarê Riceville yê eyaleta Iowa ya Dewletên Yekbûyî, li dibistaneke seretayî ezmûnek pêk anî ku bi navê 

 dihat nasîn. Evê ezmûnê heta îro jî gelek rastî û rexne li dû xwe hiştiye.

Mamoste Jane zarokên polê li gorî rengê çavên wan dabeşî du koman kir: koma zarokên çavşîn û koma zarokên çavqehweyî. Piştre ji zarokên polê re got ku zarokên çavşîn zîrektir û baştir in ji zarokên çavqehweyî.

Mamoste Jane di nav çend rojan de bi zelalî dît ku sistî, dudilî û kêmbaweriya bi xwe di nav koma zarokên çavqehweyî de derket holê. Di aliyê din de, zarokên çavşîn bawerî bi xwe zêdetir kirin û xwe serdestir dîtin.

Ezmûna Jane Elliott, li destpêkê merema jê kartikirina regezperistîyê bû li derûnê mirov û bi salên dû re, bû mijara gelek lêkolîn û şiroveyên derûnnasî û civakî. Evê lêkolînê destnîşan kir ku bawerî û nirxandina civakê dikarin bandoreke mezin li ser kesayetî, tevger û baweriya mirovan bi xwe bikin.

Li vêre bersiva pirsyarekê ji bo her kesî girîng e:

Gelo ew sistî û dudilîya ku di koma zarokên çavqehweyî de peyda bûyî, ji ber rengê çavên wan bû, yan jî ji ber bawerkirina wan bi gotinên mamoste Jane bû?

Derûnnasî bi awayekî zelal nîşan dide ku rengê çavên zarokan di encama vê ezmûnê de xwedî roleke bingehîn nebû. Ya ku bandor kir, ew baweriya ku li ser wan hatîye avakirinê. Demê ku mirovek bi domdarî bêje ku ew kêm e, lawaz e û nebaş e, ev peyam dikare hêdî hêdî bibe beşek ji dîtina wî ya li ser xwe.

Ziman û “zarokên çavqehweyî” yên Kurd

Ger em nêrînek firehtir bidin rewşa Rojhilata Navîn û taybetmendiyên zimanê Kurdî di sed salên dawî de, em dikarin bibînin ku piştî Cenga Cîhanî ya Yekem, li Rojhilata Navîn dewletên neteweyî hatin damezrandin û erdên Kurdistanê di navbera wan de hatin zirbarkirin û parvekirin!!!

Bi vê parvekirinê re, tevahîya axaftvanên zimanê Kurdî bê dewleteke neteweyî man û ketin bin dilovanîya dewletên nûavabûyî de. Di van salan de, li çar dewletên ku erdên Kurdistanê di nav wan de hatin parvekirin, siyaseta bişaftinê û qedexekirina zimanê Kurdî, bi awayên cuda, bandoreke herî xirab li ser jiyana Kurdan kir.

, heta salên 1970’an, axaftin û nivêsandina bi Kurdî di qadên civakî û fermî de bi qedexeyan re rû bi rû bûn; di hin dem û şertan de bikaranîna zimanê Kurdî bi tundî dihat sizakirin, astengkirin û qedexekirin. Li 

 jî zimanê Kurdî heta îro nebûye zimanê sereke yê perwerdehiya fermî ya dewletê. Li 

, heta berî guhertinên sala 2011’an, Kurdan ji bo salên dirêj bi siyaseta înkarkirin û bêmafkirinê re rû bi rû bûn. Li 

, rewşa zimanê Kurdî, bi taybetî li Herêma Kurdistanê, ji aliyê fermîbûn û perwerdehiyê ve di gelek deman de ji sê parçeyên din cuda bû.

Hemû van siyasetan di encamê de ne tenê bandor li zimanê Kurdî kirin; wan bandor li ser nasname, dîrok, çand û baweriya mirovan bi xwe jî kir.

Bi wateyeke din, ev zêdetirî sed sala ne ku ji zarokên Kurd re, bi awayên cuda, peyamên wek van hatine dayîn:

“Zimanê Kurdî ne zimanê jiyanê ye!”
“Zimanê Kurdî tenê ji bo axaftinê ye!”
“Zimanê Kurdî kêm e!”
“Zimanê Kurdî bi kêr nayê!”
“Kes di zimanê Kurdî nahehît”
“Tu bi zimamê kirdî pêşve naçî”
…hwd.

Erê, gelo di van sed salan de, ji encama van hemû êrîşên hovane li ser zimanê Kurdî, çend zarokên me bûne “zarokên çavqehweyî” ku li ser zimanê dayika xwe sist û dudil bûne?

Kî dizane zimanê Kurdî çend kes û çend malbat ji dest dane?

Kî dizane çend Kurda zimanê dayika xwe winda kirine?

Kî dizane çend zarokên Kurd ji ber peyamên domdar ên ku ji wan re hatine dayîn, baweriya xwe bi zimanê xwe kêm kirine?

Kî dizane zimanê kurdî çend kosk û çeperên xwe ji destdane?

Belê, ev hemû rengên çavsorî û çermeserî li hember zimanê Kurdî, di van sed salên dawî de, di bin bandora siyaseta bişaftinê (asîmîlasyonê) de, derketine holê.

Ji bo ku salox û rûxsarên vê wêneyê baştir xuya bibin, divê em li bazîneyeke firehtir binêrin. Divê em ne tenê li sed salên dawî, kêmekê wêvetir ta ketina dewleta Sasnîyan li seranserê dîroka ziman û çanda Kurdî rawestin.

Di dîrokê de, gelek berhem û nivîsarên Kurdî hatine sotin, windakirin, destnivîs hatine tunekirin û proseya çirmisandina çandî û zimanî berî 1393 an li ser Kurdan bi qirkirina alfebêya kurdî destpêkirîye, bi awayên cuda, berdewam kiriye. Herwiha, bi belavbûna alfabe û zimanên serdest re, şertên nivîsandina bi zimanê Kurdî rastî qirkirinê hatine.

Ji bilî van, hemû şer, dagîrkirin, koçberkirin û siyaseta bişaftinê (asîmîlasyonê) ku Rojhilata Navîn di nav xwe de dîtiye, bandoreke kûr li ser zimanê Kurdî hiştiye.

Lê, tevî hemû van hewldan û astengiyan, 

zimanê Kurdî hîn maye, geş bûye û berdewam kiriye.

Ev ziman tenê mayînde nebûye; ew her roj ji aliyê axaftvanên xwe ve ji nû ve tê avakirin. Ew niha ji her demekî pitir xwe dide hev û dixwaze kok û rûmeta xwe, ku di dirêjahiya dîrokê de birîndar bûne, rast bike.

Zimanek ku rehên wî di kûrahiyên çiyayên Zagros, Toros û Amanos de ne, bi asanî koka xwe winda nake. Heger di nav axaftvanên wî de kesayetiyên lawaz jî derkevin holê, ev nayê wê wateyê ku ziman lawaz e. Dibe ku ev tenê encama salên dirêj ên serdestî, qedexe û bişaftinê (asîmîlasyonê) be.

“Nezanîn xwe nasnekirin e; yê ku xwe nasneke, nikare xwe baş bidete naskirin.”

Di vê gotinê de rexneyeke kûr li ser nav, nasname, ziman, serdestî û kolînîzekirina hişê mirovan heye.

Ya diyar e ku yek ji sedemên sereke yên lawazbûna kesayetiya mirovê Kurd dikare ew be ku ew nekaribe xwe bi başî nas bike û nasnameya xwe bi bawerî ve eşkera bike.

Ji ber ku serdestî di dirêjahiya salan de şîyaye mirovê kurd ji zimanê wî, dîroka wî û çanda wî dûr bixe, û zimanê serdest bixe devê wî û nirxên serdestî bike nirxên wî.

Ji ber vê yekê, mirov carinan nikare bi bawerî ve ji xwe bipirse:

Ziman tenê alavek ji bo axaftinê nîne. 

Ziman alava hizirkirinê, hestkirinê û dîtina cîhanê ye.

Li vêre divê em cudahiyeke girîng bikin: hîn bûna zimanekî nû ji xwe re ne tiştekî xirab e. Mirov dikare gelek zimanan hîn bibe û ji wan sûdê bigire. Pirzimanî dewlemendiyeke mezin e.

Lê pirsgirêk ew e ku zimanê serdest bi awayekî neçarî, bi rêya dibistanê, zimanê fermî, dîroka nivîsandî, yasa, çapemenî û nirxên civakî, li ser zimanê dayikê were danîn û mirovek hest bike ku divê ji bo pêşveçûnê zimanê xwe û nasnameya xwe paşde bihêle.

Dema ku ev peyam bi nifşan re berdewam dibe, hin bawerî dikarin di hişê zarokî de bi hêsanî bên avakirin:

Divê ez wekî serdestan bihizirim da ku ez pêşve biçim!

Eger ev hest bi nifşan re berdewam bike, serdestî êdî tenê hêzeke li derveyî mirovan nabe; ew dikare bibe tiştek ku mirov di hundirê xwe de hilgire û 

serdestîya herî bi hêz ew e ku dibe beşek ji hiş û xwebaweriya kesê bindest.

Kurdino, ez hêvî dikim ku ev ji bo te jî ronî be û tu baştir bibînî ka bandora salên dirêj ên serdestî çawa dikare li ser ziman û nasnameya mirovan bi bandor be.

Ka em vê carê li rastiyeke nêzîkî xwe binêrin.

Piştî fermîbûna zimanê dayika me li Başûr bi sed sala, di yek polê de, ji nav bîst û şeş kesan, sêzde kes navên wan Mihemed bin?

Ev tenê pirsyarek ji bo jimartinê nîne.

Ev pirsyarek e ji bo ku em li ser ziman, nasname, dîroka me, siyaseta navdananê, naskirina nirxên xwe û bandora serdestiyê li ser hişê nifşan bihizirin.

Ji ber ku peyama serdestî ne bi qedexeyek eşkere ye, lê bi hilbijartinên rojane, bi dibistanê, bi navan, bi ziman û bi nirxên ku em bêyî ku hay jê hebin hildigirin, di nav me de cih digire.

Girîngiya navî û Kurd 3

Her wekî em hemî dizanîn ku di jiyan û hebûna me da çi tiştek nemaye ku me navek li ser danenabît, ev çende jî dizivrîte ve ji bu pêtivîya û lêgeryana me ya berdewam ji bûyî danana navekî li ser her tiştî û her hestekî taku zimenekê hevbeş di navbera mirova da peyda bibît pêxemetî têkgehiştineka asantir.

Belkî li hindek rewşa mirov neçar bibît zimanê xwe biguherît, lê belê zor ya degmen û kêm e ku ew navê çiyayê ew li qentara wî dijît û kanîya avê ewa ew avê jê vedixwet biguherît, çunkî evan nava koka xwe ji erdîngarî û zimanê kevin yê wî xelkî wergirtîye bi wateyeka zelaltir ev navên hanê ji dîroka wî erdî ji dayikbûyine, ne ji çi desthelatên nû çêbûyin.

Roja evro jî têdabît, li ser ta serê kurdistanê me du cureyên nava hene 

 ew nav in yên ji erdê kurdistanê û zimanê xelkê wê ji dayikbûyine ku helgirên dîrok, pêvegirêdan û zimanê xelkî ne, 

 ew nav in yên ku ji kursîyên deshelatên nû çêbûyin hatîne afirandin û êxistîne li cihê navê resen yên vê erdîngarîyê.

Ev cureyê duyem ne bi tenê guherîna navên resen in û dasepandinê navên dîtir in, lê belê alavekê dagîrkirinê yê navdar e ku aramanc jê dasepandina zalbûneka rewşenbîrî, dîrokî û siyasî li wî erdî, merem jê girêdana xelkî di gel çand û dîroka wî qut bikin û li dawîyê nasnameya wî gelî bi yek carî ji holê rabikin. Di vî biyavî da kesên şehreza û bispor tekes dikin ku van 

 li xwarê hatîne destnîşankirînê di xweda dihewînet.

Nav helgirê ziman, dîrok û pêvegirêdanê ye, demê nav dihête guherîn dibîte egerê lawazbûna xelkî bi bîrewerî û rabirdûyê wî ve û di gel demî qutbûna xelkî ji rehên wî yên civakî , li vê xalê dagîrker dişêt bi sanahî wî gelî dubare li gorî heza xwe li qalibî bidet û jinû ve pênasebiket. Eve tê wateya ku eger çek cesteyê mirovî dikujît, guherîna navî; dîrokê, zimanî, pêvegirêdanê û bîrewerîyên civakî jî dikujît.

Bi rîya guherîna navên bajêr, gund, çiya û bigre ta navê xelkê wî erdî bi xwe jî , pêxemetî vehandina çîrokeka nû ye li ser hebûn û mêjoya wî erdî taku pêşkêşî nifşên nû bikin, wekî resenatîya vî cihî û resenatîya dirist bi vî awayî dê were binaxkirin.

3- Şikandina girêdana di navbera mirovî û erdî da

Li demê qedexekirina navên resen mirov li warê xwe hest bi xerîbîyê dikit, çunkî navên resen, hemî nîşan û sembulên civakî ne, ku hestê pêvegirêdan û berdewamîbûnê dibexşine mirovî, eve tenê yek mînk e ji sedan ku bi rêkarên îdarî encamdidin û armanca her hemîya jî ewe ku xelkê resenê wî cihî bibine mêvan li cî û warê xwe û bê nîşan û sembulên civakî yên dirist bimînin.

Dagîrker çi cara bi zalbûneka leşkerî bi tenê ranawistît, belê dê berdewam bît li ser nivêsîna dîrokeka nû, dasepandina zimanê xwe, bi çêkirina têgehên nû, nasnameyeka nû ji nifşên paşerojê ra, ku bikete rastîya jiyana wî xelkî.

5- Lawazkirina berxwedan wî xelkî di paşerojê da

Her miletê ku navên xwe, zimanê xwe, dîroka xwe nezanît, dê bi sanahî were bindestkirin û helbet her li wî demî da dê yekbûna wî jî gelek ya estem bît. Bi kurtî guherîna navên gelekê bindest ne bes rêkareka îdarî ya bê guneh e, lê belê nexşeyekê tûndûtîjîya sembulîke ji bûyî rakirina çanda wî gelî ji holê bêyî ku pêtivîya dagîrkerî bi tunekirina rasterast ya cestey hebît.

Guherîna navên gund û bajêra tê wateya veşartin û gemarkirina dîroka wî cihî ye, evro li ser ta serê kurdistanê û li deverên cuda cuda da li Tirkî, îranê, îraqê û suryayê bihizaran navên cî, gund û bajêrên kurda dubare bi navên Tirkî, Farisî û Erebî hatîne binavkirin û niha ev navên nû çêbûyin li ser nexşeya li kar in û navên resenên devera qedexene!! Çend nimûmeya ez bêjim:

Derencamê van guherîna û li gorî vekolînên hatîne kirin û piştrastkirin bi vî awayê xwarê ne:

 28.000 navên( kurdî, Ermenî, Yuwnanî û Siryanî hatîne guhartin).

 ne kêmî 2000 navên kurdî bu Farisî hatîne guhartin.

 ne kêmî 800 navên kurdî hatîne Erebîkirin.

Sererayî guherîna navên cî, gund, bajêr û devera, navê xelkê kurd jî hatibûne guhartin, li Tirkîyê digotinê (Tirkên çiya), li Surya berê navê kurda biyanî, mişext û bê nasnsme bûn, li Îranê kurdên bê maf û bê nasname dihêne nasandin. Ev siyastên wek hev li çar welatên cuda li derdora Kurdistanê armanc jê veqetandina kurda ne ji dîroka wan, çunkî dagîrker baş dizanît ku miletê navê xwe ji destbidet, di paşerojê da ew dê neçar bibît daxwaza çespandin û diyarkirina hebûna xwe biket. Bi kurtî û bi kurdî navên ku bi hizaran sala hene tê wateya berdewambûna jiyana wî xelkî li wî cihî, tê wateya xelkê wî erdî hemî mafên dîrokî û hebûnê li wî cihî hene û qet nahêne înkarkirin.

Vekoler û pisporên taybetmend di vî ber û biyavî da li ser vê rêzbendîya kevnatî û hebûna miletan û ew kodeyên wan miletan ji bûyî dana nava li Bakurê Mezopotamya yê hevra û kokin:

Rêzbendîya kevnatî û hebûna gelên bapîr û bapîrên kurda li Bakurê Mezopotamyayê di dîrokê da, bu zanîn( deverên Zaxo- Duhok û Mîsil navenda şaristanîyeta Hurrî û Mîtanya bû).

Subartu-2500- 1500B.Z kevintirîn miletê çiyayî ne li vê deverê. 

Hurrî- 2300-1300B.Z şaristanîyeka cihgîrbû. 

Mîtanî- 1500-1300B.Z Dewleteka Hurrîya bû.

Med- 700-550B.Z împratorîyeka kurdî bû.

Miletê kurd yê niha û gelên di nav da.

Ew hemî vekolînên li ser Bakurê Mezopotamîyayê hatîne kirin tekes diken ku çi navek bi heremekî nehatîye danandin, berûvajîya vê gotinê ya dirist e. Tevahîya navên kevin li gorî şêwazên diyar û zelal hatîne danan ku hemî jî girêdayî: ziman- erdnîharî- ol û desthelata siyasî bûyine. Li gorî şêwazên Hurrî û Mîtanîya em çend kilîl û kodeyan ji bu danana navê cih, bajêr û herwisa cihên siroştî û xwezayî bikaranîne zelal bikeyin.

Çend paşgirên girêdayî ciha ( location suffix):-ta-wa-na-uk-ki….htd.

Çend paşgirên girêdayî cihên siroştî ,bilind û diyar. Za- zak- zaw-….htd.

Niha em dê sê nimûneya ji navên Hurrî û mîtanî werbigrîn:

Ev navê kevin çend cara li tatên teqinê yên serdemê Hurrî/Mîtanîya hatîne dîtin û şiroveya wî bi vî rengî hatîye kirin:

 eve kodê danan navîye ji bu cihên bilind û diyar tê wateya (cihekê bilind- bilindahî- diyar û berçav).

 di zimanê Hurrî taku Êranîya despêkê da tê wateya( Av- rûbar-berav û qeraxa).

Ji birgeyên wî dîyar e navekê Hurrî/ Mîtanîye:

 kodêye ji bu binavkirina cihên bilind.

 di zimanê Hurrî/ Mîtanî da te wateya ( Av, jiyan).

 paşgirekê Hurrî yê berbelav e hatîye bikaranî ji diyarkirina şûn û cihan.

Ji pêkhateyên wî diyare ku navekê Hurrî/ Mîtanîye.

 kodê Hurrî/ Mîtanîya ye ji bu binavkirina cihên bilind û diyar tê wateya ( cihê bilind, diyar, çiya).

 tê wateya ( mezin- dirêjedar-zincîre).

( zincîre ciya yan jî bilindahîyên bi ser hev ve).

Ev çend rêzên min nivêsayin bi tenê çen sererêzkên wan vekolîna ne ewên ji layê bispor û taybetmenda ve di vî ber û biyavî da li ser rabirdûyê dapîr û bapîrên me hatîne encamdan li Bakurê Mezopotamyayê, merem jê zelalkirina giringîya navên resenên kurdî ne û ew hemî çam û çermeserîyên bi ser navên kurdî da hatîne- dihên, bi hîvîya ku êdî em tev hişartir bibîn ji bu parastina navên xwe yên resen.

Nav dihête guhartin, belê nahête sirîn.

Giringîya Navî û Kurd 2

Dîroknasên xwezayê dem, şert û mercên ku li ser rûyê erdê derbas bûyine heta serdema me, li gorî guherîna awayên jiyanê yên li ser rûyê erdê, guherîna avhewa û guherîna parzemînan li ser şeş serdemên sereke ku her yek ji wan bi sedan mîlyon sala vedihewîne dabeş dikin.

Serdema Kambrî: 540-485 mîlyon sal berê.

Serdema Ordovisî: 485-443 milyon sal berê.

Serdema Sîlûrî: 443-417 milyon sal berê.

Serdema Devonî: 417-359 milyon sal berê.

Serdema Karbonî : 359-299 milyon sal berê.

Serdema Permî : 299-248 milyon sal berê.

Eve ew serdemên ku erd têda derbas bûyî herwisa li gorî dawî encamên zanistî berî çar milyon sala mirovê ne aqil li ser vî erdî çêbûye û berî pênc sed hizar sala mirovê aqil ( homo sapnies sapiens )destpêkirîye.

Heta roja îro mirovatî di pênc qûnaxên hizrî yên mezin da derbas bûye ( ev e ji layê zanistî ve ye) em behsa çi layên dîtir nakeyin:

Çend rêzkên sereke li ser dîroka nava

Dîroka navan hind ya kevnar e ku kes destpêka çîrokê nizanît. Ji destpêka dîroka devkî heta dîroka nivîskî navên mirovan her hebûyine. taku bizanît ka navên herî kevn çawa hatine hilbijartin, rîyeka dîtir ji bilî texmînkirinê heta niha li ber dest nîne.

Heta roja îro tev dîroknas kok in li ser yekem nav ku hatîye nivêsandin di dîroka mirovatîyê da, ew jî navê 

 e ku bi Sûmerî weha tê nivêsîn ( 𒆪𒋆 ), hatîye dîtin li ser gelek tabloyên Sûmerîya ku dîroka wan tabloya vedgeryête ve bu salên (3400- 3000 B. Z). Diyar bûye ku ev nav e bi kar hatîye ji bûyî tûmarkirina kirîn û firotina cû yî( cehî)

Peyva nav di Almaniya Bilind a Kevin da (OHG) û di îngilîziya kevnar da ji peyva 

Pêşketin û giringîya navî hevbeş di gel pêşketina zimanan bûye, di gelek qûnaxa li cîhana kevin derbasbûye û bi taybetî ji layê Yewnanîya ve ku di gel nivêsandina dîrokê gehiştîye rewşa niha ku em têda ne, ew jî bi rîya metodolojîk kirina dîrokê, ji bu zelal kirina vê xalê ez hez dikem mînakekê bidem.

Dîroknasên Yewnanî di pêşveçûna metodolojiya dîrokî de pir alîkar bûn. Dîroka Herodot wekî yekem xebata dîrokî ya rexneyî ya naskirî tê hejmartin, ku ji hêla dîrokzan 

 ve hatîye nivîsandin, Herodot bi navê 

Di jiyana me ya nuke da diyar û zelal e ku nav ji bilî helgirê çand, peywendîyên kesî, rewşenbîrî, malbatî û dîrokî yên kûr û dirêj in, herwisa hestan jî dibexşîte me mîna : hestê nasnameyê, hestê ew welatê em têda dijîn, hestê ew cihê me di cîhanê da.

Bêguman kilîla jîn û jiyanê, ziman e.

Ziman bûjena ( têgeha )herî giranbiha û nirxdar e, ger ziman ser rast nebît çi tiştek di jiyanê de ser rast nabît û roja ziman çêbûyî bêyî nav nedişîya pêkbihêt, jiber vê yekê ye ku nav yek ji giringtirîn nirxên miletî ye û dîrok dîdevan e ku her miletekê nirxên xwe ji dest bidet, dê li meydana mileta sêwî bimînît û baştirîn rêzgirtin ji bûyî sêwîya pîçek xwarina bi şert û merc e

Nav yek an çend peyv di forma navdêrê ya zimanî de tê bikaranîn taku kesek, ajelek an tiştek were nas kirin û cuda kirin. Navdêr dikare ji bu naskirina komek yan jî çînek taybetî bît, û di heman demê de dikare ji bu naskirina kesan yan tiştên din bikar bînin.

Navên me di nasnameya me de beşekê pir girîng in: Têkiliyên kûr ên kesî, çandî, malbatî û dîrokî hene. Ew di heman demê da li ser nasnameya me, civakên ku em têda ne, û cihê me di cîhanê da ramaneka giring dide me , bi kortî nav di jiyana me de di têkhelkêşaneyeka rîşeyî daye, bê nav hemî tişt di jiyanê da tevlîhev dibin, ji ber vê yekê herdem dagîrkeran dest birîye guhertina nava ji bûyî alozkirina layê beranber û pelixandina nirxên hebûna wî layê bindest.

Nav wekî beşekê giring ji nirxên hebûna miletî di zimanî da tê pejirandin. Heyfeka mezin e ku em hemî bi çavên zil dibînîn, ka çawa heta evro zimanê me bi dîroka xwe ya 12 hizar salî ve kevnar, navên me û nirxên hebûna me bi agirê nezanînê tên sotin û pirên ji kurdan bi nezanîna xwe vî agirî xweştir diken!!

 niveser û zimanzanê mezinê kurd pirtûkek nivêsandîye li jêr navê 

( Nawî bêgane le naw zimanî kurdî da)

 ku li Hewlêrê belav bûye. Ev pirtûk li ser xirabîyên bikaranîna navên biyanî di nav zimanê kurdî de û çawa ew ziman û nasnameya kurdî hemîşe diqedîne, axivîye.

Di vê pirtûkê da, Mukryanî mijara kartêkirina navên biyanî di zimanê kurdî da ka çawa xirabîyên zimanî û dîmenên civakî dihêne çêkirin, rohin kirine. Ew girîngiya parastina nasnameya kurdî û navên kurdî yên dirist diyarkirîye, ragirtin, hiştina zimanê kurdî li ser bingehê wî yê dirist bimîne piştgiriya xwe nîşan didet.

Ev pirtûk wekî şakarekê girîng di nav jêderên zanistî yên zimanê kurdî da tê nasîn, û balê dikşîne li ser girîngiya parastina û paqijkirina zimanê kurdî ji navên biyanî.

Li ser babetê kartêkirina xirab ya navên biyanî di zimanê kurdî de her çendî pirtûk û xebatên hemecur gelek jî bin, lê ji bu gelê me hêşta her kêm in, ji ber dijwarîya agirê nezanînê yê ku ziman û çanda me ji her çar alîya ve pê dihête sotin.

Ev çend rêzkên li serî bi zelalî diyar diken ku nav di dîrokê da beşek bûye ji jiyanê û gelên zîndî mayin ew nav parastine û pîroz hatîne ragirtin, lewma ji kurdan tê xwastin niha zêdetir ji herdemkê dîtir xwe li navên kurdî bikene xwedan.

Eger pîçek vekirîtir bêjîn nav di jiyanê da şifre ( kode) û yek ji kilîlên herî giring e ên dîrok û hebûna mileta ne, ji keven da hatîne danan ji bu parastina nirxênên hebûna miletan û naskirin û cuda kirina wan, li vêre ez dixwazim pirsekê bikem:

Erê gelo, mirovek ji me qayil dibît eger kesekê dîtir bêt û şifreya çanta wî li jêr her navekî da bît biguherît yan bişkênît? Bersiv helbet nexêr e, ev hemî bêçareyî ya me ji nezanîna û nehişyarîya me ye, xal serê rêzê.

Em li cîhanekê ne ku guherîn bi lezeka zêde pêşvediçin, belê em di demekê dane ku nav û nasname rojane dihêne guhartin.

Manîpulekirina nav û nasnameyan metirsiya guherandina bîrewerîyên civakekê ye. Ji nû ve nivîsandina wan li gorî nêrîna desthilatdarên heyî, bêyî rêzgirtin li dîrok û rastiyên çandî yên miletekî merem jê ji navbirina wî miletê bindest e.

Pêwîste mirovê kurd bizanît ku aramî û yekîtî bi rêzgirtina herduyan: dîrok û nasnameyan pêkdihêt, ne ji nû ve teşekirina wan ji bu xizmeta berjewendîyên siyasî yên teng.

Pêtivîye Kurdistan nav û şûnwarên xwe wek dîdevanê dîroka xwe ya kevnar biparêzît û rêzgirtina ji cihêrengiya çandî û dîroka hevpar gerek bibe bingehê her civakek ku ber bi aştî û aramiyê ve têdikoşît.

Dîrok bi biryareka îdarî nayê jinavbirin û nasname bi tenê bi guherandina navan ji nû ve nahête formulekirin, ji ber ku nav çîroka gelan e, bîra tev civatê ye û sembola hebûna miletekê kevnar e.

Nav ji tîpên ku li ser nexşeyan hatine nivîsandin wêvetir e, nav van wateyên di xwede digirît: Bîr, hizir, bawerî, dîrok, têkoşîn û hebûna miletekî ye.

Di dawiyê de guhertina navan weke pêkoleka ji nû ve nivîsandina dîrokê û paşguhkirina têkoşîna gelê wê tê dîtin.

Dewleta ku armanca wê ji holê rakirina nasnameya kurdî û dîroka wê be wê wek metirsîyeka cidî li ser berdewamiya mîrata çandî û dîrokî were dîtin.

Mixabin rêkxiraw û sazîyên nêvdewletî yên berpirsyar li hemberî van guhertin û rakirina ji holê bi darê zorê li ser nav û nasnameya kurdî wek beşek ji dîrok û nasnameya hemî gelan in, helwesteke zelal nîşan nadin.

Girîng e ku dengê mirovên azad were bihîstin û rêz li daxwazên wan yên ji bu parastina bîrewerîyên civatekê û berhemên dîrokî yên wan were girtin.

Parastina navan ji bu her kesê ku bala xwe dide mafên mirovan, cihrengiya çandî û mafê parastina nasnameya,hişyariyek bilind jê ra gerek e.

Weko pêtivîyeka mirovî geleka bilez kurd pêwîstî bi berxwedaneke cidî û birêxistinkirî ne, daku nasname û dîroka bajarên me nebine qurbanî ji bu polîtîka û rojevên ku li ser hisaba çand û dîroka me ya herêmî dihêne pîlankirin û birêvebirin.

Eger evro miletên xwedî dewlet ji lezatîya zêde ya pêşveçûna teknelojyayê dinalin, ev e miltê kurd ji bilî wî derdî, ji bê dewletî, ji bindestîya hemecur û hemelayen û ji xirab bi kar anîna van pêşveçûnên teknelojyayê jî, ji layê desthelatdara ve li dijî kurdistanê, dinalît.

Berhemê her karekî bi bêdera wî dihête pîvan, sererayî ku rewşa zimanê kurdî li Başûr gelek baştir e li çav her sê parçeyên dîtir yên kurdistanê ku pitirîya sed sala ne dan bi zimanê kurdî hatîye dan û pêşkeftineka berçav bi dest xistîye bi taybetî piştî serhildan 1991ê ku hijmara dam û dezgehê xizmetkirina zimanî kurdî gelek zêde bûyine berawird di gel salên berî hîngê, nêzîkî du sal berê di bernameykê Rûdaw tv da min dît ku li bajêrokekî nêzîk şaweyis û li dibistaneka kuran di yek pola bîst û şeşî kesî da navên sêzde kura mihemd bûn !! Ev e li demekî ye ku ola îslamê bi fermî negotîye divêt navên erebî ji bu miletên ne ereb neçarîye!! Li havîna bohrî li Duhokê min gelek cara guhlêdibû kurda li cihê peyva bira digotine hevdu EXÎ.

Ev e bi tenê du nimuneyên bêdera Başûr bûn, bêderên her sê parçeyên dîtir wêrantir in ji layê nefermîbûna zimanê kurdî ve li wan wilatan.

Giringîya Navî û Kurd

 — Bêtawnî, bêsûçî, rastî û diristî, zelalî.

 — Dilpaqijî, li vêre merem jê paqijî ya deronî ye, pak û bijîn, pir pak û paqij.

 — Dayik, yek ji çavkanîya hebûn, hezkirina jiyanê û avakirinê ye, Kanîya herî zelal û bê dawî ya evînê û dilovanîyê ye. G.P (di jiyanê de bab pişte lê dayî her tişte).

 — Nesaxî, êş, netendirustî, ler û lawazî.

 — Giyanewerên (giyanliberên) biçûk in ku bi çav nahêne dîtin, zîndewer, bûnewerên biçûk in bes bi mîkroskopê dihêne dîtin. (candarên gelek hûr in ku mirov bi çava bitenê neşêt bibînît).

 — Dema ji nîşkekê ve cihekê laşê mirovî bê birîn jan diket, N- (firkê havête pişta min), jana bi lez dikefte endamekî laşê mirovî de.

 — Kulbûn, kûlbûna birîna, infeksiyon.

 — Derancamê nexweşyên di nav laşê mirovî da, germatîya laşî dihête guhertin, eve jî geleka bêzarker e û ji vê guherîna serma û germa laşî ra dibêjin ta bi Înglîzî (fever).

Beybûn

Bi zimanê gula, gula beybûnê nîşaneya bêgunehî, paqijî, dayikbûn û destpêkeka nû ye, herweha ji bu çêkirina dermanên giyayî ji gelek nexweşîyan ra tên bikaranîn, mîna dermanên dije baktirya, dije firk, dije hewdana, sivikkirina tayê û gelekên dîtir.

Bûkegul, Bûkîk, dema ez zarok bûm li devera Duhokê me ji ya sor ra digot bîtanok.

 e, lê her cureyekî navekê xwe yê zanistî yê taybet heye, her hemû navên wan yên zanistî bi 

Ji sîh heta 90 sentîmetreya bilind dibin, lê hin cureyên wan heta 120 sentîmetreya jî bilind dibin mîna cureyê 

 — Xelkê me ji bu her tiştê gelek yê sor ba digotin: wisa ya sor e wekî Bîtanokê ye.

 — Ji mêjda, ji demên dêrîn û dîrokî da, demên bohrî da.

 — Li tev bilindahî û panahîya dinyayê, li her dera dinyayê, ser ta serê dinyayê.

 — Hêjayî gotinê ye, giring e bihête gotin.

 — Tê bawerkirin ku Sumerî kurd bûyine ji ber wê hevparîya mezin di navbera şêwazê jiyana wan û kurdên niha da heyî, lêbelê hêşta têsta DNA ev rastîye bi yekcarî ser rast nekirîye (li gorî pêzanînên berdest), belê zanaya gelek tiştên hevbeş tekes kirîne mîna nêzîkîya cuxrafîya, têkhelkêşanên jiyana dîrokî ya gelên li wî demî jiyayin, herweha hemû vekolînên zanistî yên serbixwe tekes kirîye ku ev şaristanîye ne ya gelên SAMÎ ye….hwd, lêkolîn berdewam in li ser vî babetî, roj bu rojê kurdbûna Sumerîya diyartir dibît. Hejîye bêjîn ku Sumerîya 3100 B.Z yekem şaristanîyet di dinyayê da li Mezopotamyayê avakirîye ku bu cara yekem bû nivêsandin, çandinî, zanist, bazirganî, pêşesazî…. hwd, di nav xweda afirandin û gelên dîtir jî hînî şaristanîyetê kirin.

 — Şerên mezin, pevçûnên mezin, (bu nimune- 1839 û 1849 li Çînê rûdayine ku bi navê cengên opiumê navdar in).

 — Bu cara yekem hatîne çêkirin û sazkirin.

 — Wek hevûdin e, şêwazê jiyanê wan wekîhev in, hevbeşî.

 — Gelên erebî, Cûho (Îbranî) ev herduye yên herî diyar in, hin gelên dîtir jî komên biçûk mayine û hin jî her nemayine.

Bûkegul

Bûkîk

Bîtanok

Gelek cureyên wan ji bu ciwanîyê li baxçeyan dihêne çandin, hin cureyên wan her ji kevin da ji bu diristkirina dermana bi taybetî curê 

 (ya ku dibêjinê Opium Poppy) niha jî bi berfirehî li ser astê cîhanê ji bu çêkirina dermana dihête çandin û bikaranîn. Hejî gotinê ye em bêjîn 4500 B.Z Sumeryan ev gul e malîkirîye û wekî derman bikaranîne, ev zanist ji Sumerîya derbasî Yewnan, Misr, Hindistan û gelên dîtir bûye. Di dîrokê da cengên mezin û navdar li ser bazirganîya vî kereseyî (madeyî) hatîne kirin.

150 cureyên gulên çolê û 30 000 cureyên çandiniyê hene.

Tê bawerkirin ku wargehê wê Çîn e, li salên (551–479 BZ) hatîne çandin li baxçeyên Împratorî da, berî pênc hizar sala jî li Asya nîşaneyên hebûna wan hatîne dîtin.

 — Aqar, beyar, erdê xweristî ku hêşta kar têda nehatîye kirin.

 — Ew cureyên bi dest dihêne afrinadin û çandin.

 — Qeyser, padîşah, qiral, mezinê welatî.

 — Parzemîn e. Cîhan ji heft parzemîna pêkdihêt.

 — Piştî wî demî, dûvda, li peyî… hwd.

 — Pareyê ji bazirganîyê bidest dikevît (pareyê dihête di malda), dahat û derçû du peyv in rojan e di aborîyê da bikardihên.

 — Welatek e li Rojavayê Ewropa bi welatê gula navdar e.

 — Bandor, (dewir), hebûna wî/wê pêwîste, hebûna wî/wê giring e.

 — Rolekê giring dibînin, leystik, lîstok, leyistin, dilîzin, rolekê giring digêrin, rolekê giring dilîzin, ji bu yarîkirinê jî bikar dihêt.

Gulebax

Em çendî li ser vê gulê biaxivîn hêşta her kêm e, ji ber ciwanî, pir cureyî û mifayên wê. Bi sedan sala berî zayinê -BZ (berî ji dayikbûna hezretê Îsa- BZ) ev gulên hanê hatîne çandin li Çînê û berî wî demî jî bi hizaran sala li Rojhelatê Asya her hebûyine û paşî li cîhanê jî belav bûyine. Herweha ew bûyine dahatekê baş ji bu gelek welatan mîna Hollanda û gelekên dîtir, zêdebarî ku gelek mifayên dîtir jê dihêne wergirtin, ji bûyî çêkirina renga û gulava hêşta jî rolekê giring dilîzin.

Gulên Mêxik ne ew Mêxekên (qerenfilên ku dikene biharat ji bu xwarinê) ne, ew ji dara Mêxekê (qerenfilê) ne û gelek cuda ne; binêre gotara 

Carnation, hin navên dîtir jî berbelav in wekî, pinks û sweet williams.

Vê malbatê 340 cureyên kulîlkdar yên heyin.

Bi giştî li dawîya biharê gulên wan vedibin û heta payîzê jî dimînin eger seqa yê xweş û guncav bît.

 — Dereceya duyem, astê duyem, jimare duyem di rêzêda.

 — Berhevkirin, pêşniyardan, nîşandana nazikî û delalîya wan, balkêşer û xwazyarî yê nîşandide.

 — Ji mêjda, ji demên kevinda, Dêr ji Dêrîn hatîye. Ku tê wateya kevin û bohrî.

 — Aşkê mirovî (made), ew organ e di hinavê mirovî da ku xwarin werdigirît û dihêrît.

 — Li bar bît, harîkar bît, nedij bît anku pêra bît.

 — Germahîya laşê mirovî bilind û niztim dibît.

 — Rehetkirin, hêwir kirin, tena kirin.

 — Pergala nervê (Nervous system), pergala tev endamên demarên laşê mirovî ne.

Gula mêxik

Gulên Mêxika bi pileya duyem dihên piştî Gulebaxa, ji bûyî lihevanîna destikên gula yên dihêne firotin. Ji dêr zemana hatîye bikaranîn bu diristkirina dermanên cuda cuda mîna dermanên çareserkirina nexweşîyên Gedeyî, sivikkirina tayê û herwisa li demekê dirêj ji bu aramkirina sîstema kom endamên demaran bikarhatîye…hwd, gelek mifayên din jî hene.

Gula Şemşîrî (cudaye ji gula Hêroya Kurdistanê).

Flora Kurdî Bibîne

Projeya belgevanîya hemecur ya kurdistanê

Lîsteya Giyanan

Hemênêyê veke

Wîkî