لە ساڵی ١٩٦٨دا، دوای تیرۆرکردنی مارتین لووتەر کینگ، مامۆستایەکی ئەمریکی، Jane Elliott، لە شاری Riceville لە ویلایەتی ئایۆوا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، لە قوتابخانەیەکی سەرەتاییدا ئەزموونێکی ئەنجام دا کە بە ناوی «چاوی شین و چاوی قاوەیی» ناسرا. ئەم ئەزموونە هەتا ئەمڕۆش زۆر ڕاستی و ڕەخنەی لە دوای خۆی بەجێهێشتووە.
مامۆستا Jane چی کرد؟
مامۆستا Jane منداڵانی پۆلەکەی بەپێی ڕەنگی چاویان دابەش کرد بۆ دوو گرووپ: گرووپی منداڵە چاوشینەکان و گرووپی منداڵە چاوقاوەییەکان. پاشان بە منداڵانی پۆلەکەی گوت کە منداڵە چاوشینەکان لە منداڵە چاوقاوەییەکان زیرەکتر و باشترن.
مامۆستا Jane لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا بە ڕوونی بینی کە سستی، دوودڵی و کەمیی باوەڕبەخۆبوون لە ناو گرووپی منداڵە چاوقاوەییەکاندا سەری هەڵدا. لە لایەکی ترەوە، منداڵە چاوشینەکان باوەڕیان بە خۆیان زیاد کرد و خۆیان بە باڵادەستتر بینی.
ئەزموونەکەی Jane Elliott لە سەرەتادا مەبەست لێی دەرخستنی کاریگەریی ڕەگەزپەرستی بوو لەسەر دەروونی مرۆڤ، و لە ساڵانی دواتردا بوو بە بابەتی زۆر لێکۆڵینەوە و لێکدانەوەی دەروونناسی و کۆمەڵایەتی. ئەم لێکۆڵینەوەیە دەریخست کە باوەڕ و هەڵسەنگاندنی کۆمەڵگا دەتوانن کاریگەرییەکی گەورە لەسەر کەسایەتی، ڕەفتار و باوەڕبەخۆبوونی مرۆڤەکان دابنێن.
لێرەدا وەڵامی پرسیارێک بۆ هەموو کەسێک گرنگە:
ئایا ئەو سستی و دوودڵییەی کە لە گرووپی منداڵە چاوقاوەییەکاندا پەیدا بوو، لەبەر ڕەنگی چاویان بوو، یان لەبەر باوەڕکردنیان بە قسەکانی مامۆستا Jane بوو؟
دەروونناسی بە شێوەیەکی ڕوون نیشانی دەدات کە ڕەنگی چاوی منداڵەکان لە ئەنجامی ئەم ئەزموونەدا ڕۆڵێکی بنەڕەتیی نەبوو. ئەوەی کاریگەریی هەبوو، ئەو باوەڕە بوو کە لەسەریان دروست کرابوو. کاتێک بە بەردەوامی بە مرۆڤێک بگوترێت کە ئەو کەمە، لاوازە و باش نییە، ئەم پەیامە دەتوانێت وردە وردە ببێت بە بەشێک لە ڕوانینی خۆی بۆ خۆی.
زمان و «منداڵە چاوقاوەییەکان»ی کورد
ئەگەر تەماشایەکی فراوانتری دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تایبەتمەندییەکانی زمانی کوردی لە سەد ساڵی ڕابردوودا بکەین، دەتوانین ببینین کە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەوڵەتی نەتەوەیی دامەزران و خاکی کوردستان بە زۆرەملێ لە نێوانیاندا دابەش کرا!!!
لەگەڵ ئەم دابەشکردنەدا، هەموو ئاخێوەرانی زمانی کوردی بێ دەوڵەتێکی نەتەوەیی مانەوە و کەوتنە ژێر بەزەیی دەوڵەتە تازە دامەزراوەکانەوە. لەم ساڵانەدا، لەو چوار دەوڵەتەی کە خاکی کوردستان لە نێوانیاندا دابەش کرا، سیاسەتی تواندنەوە و قەدەغەکردنی زمانی کوردی، بە شێوەی جیاواز، خراپترین کاریگەریی لەسەر ژیانی کورد دانا.
لە تورکیا، هەتا ساڵانی ١٩٧٠ەکان، قسەکردن و نووسین بە کوردی لە بوارە کۆمەڵایەتی و فەرمییەکاندا ڕووبەڕووی قەدەغەکردن دەبووەوە؛ لە هەندێک کات و بارودۆخدا بەکارهێنانی زمانی کوردی بە توندی سزا دەدرا، ڕێگری لێ دەکرا و قەدەغە دەکرا. هەروەها لە ئێران، زمانی کوردی هەتا ئەمڕۆش نەبووەتە زمانی سەرەکیی پەروەردەی فەرمیی دەوڵەت. لە سووریا، هەتا پێش گۆڕانکارییەکانی ساڵی ٢٠١١، کورد بۆ ماوەی چەندین ساڵی درێژ ڕووبەڕووی سیاسەتی نکۆڵیکردن و بێمافکردن بوونەوە. لە عێراق، دۆخی زمانی کوردی، بەتایبەتی لە هەرێمی کوردستان، لە ڕووی فەرمیبوون و پەروەردەوە لە زۆر کاتدا لە سێ پارچەکەی تر جیاواز بوو.
هەموو ئەم سیاسەتانە لە ئەنجامدا نەک تەنها کاریگەرییان لەسەر زمانی کوردی دانا؛ بەڵکو کاریگەرییان لەسەر ناسنامە، مێژوو، کولتوور و باوەڕبەخۆبوونی مرۆڤەکانیش دانا.
بە واتایەکی تر، زیاتر لە سەد ساڵە کە بە شێوەی جیاواز پەیامی وەک ئەمانە بە منداڵانی کورد دراوە:
«زمانی کوردی زمانی ژیان نییە!»
«زمانی کوردی تەنها بۆ قسەکردنە!»
«زمانی کوردی کەمە!»
«زمانی کوردی بە کەڵک نایەت!»
«کەس لە زمانی کوردی تێناگات»
«تۆ بە زمانی کوردی پێش ناکەویت»
…هتد.
جا ئایا لەم سەد ساڵەدا، لە ئەنجامی هەموو ئەم هێرشە دڕندانەی کرانە سەر زمانی کوردی، چەند منداڵمان بوونەتە «منداڵی چاوقاوەیی» کە سەبارەت بە زمانی دایکی خۆیان سست و دوودڵ بوون؟
- کێ دەزانێت زمانی کوردی چەند کەس و چەند خێزانی لە دەست داوە؟
- کێ دەزانێت چەند کورد زمانی دایکی خۆیان ون کردووە؟
- کێ دەزانێت چەند منداڵی کورد بەهۆی ئەو پەیامە بەردەوامانەی کە پێیان دراوە، باوەڕیان بە زمانی خۆیان کەم کردووەتەوە؟
- کێ دەزانێت زمانی کوردی چەند کۆشک و سەنگەری خۆی لە دەست داوە؟
بەڵێ، هەموو ئەم جۆرانەی چاوسووری و نەهامەتی بەرامبەر بە زمانی کوردی، لەم سەد ساڵەی دواییدا، لەژێر کاریگەریی سیاسەتی تواندنەوە (ئاسیمیلاسیۆن)دا سەریان هەڵداوە.
لە دەرەوەی سەد ساڵ
بۆ ئەوەی وردەکاری و ڕووخسارەکانی ئەم وێنەیە باشتر دەرکەون، پێویستە سەیری بازنەیەکی فراوانتر بکەین. پێویستە نەک تەنها لەسەر سەد ساڵی ڕابردوو، بەڵکو کەمێک ئەولاتر هەتا ڕووخانی دەوڵەتی ساسانییەکان، لەسەر تەواوی مێژووی زمان و کولتووری کوردی بوەستین.
لە مێژوودا، زۆر بەرهەم و نووسراوی کوردی سووتێنراون و ون کراون، دەستنووسەکان لەناو براون، و پرۆسەی سیسکردنی کولتووری و زمانی، کە ١٣٩٣ ساڵ لەمەوبەر بە قڕکردنی ئەلفوبێی کوردی بەسەر کورددا دەستی پێکردووە، بە شێوەی جیاواز بەردەوام بووە. هەروەها، لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئەلفوبێ و زمانە باڵادەستەکاندا، مەرجەکانی نووسین بە زمانی کوردی ڕووبەڕووی قڕکردن بوونەتەوە.
جگە لەمانە، هەموو ئەو جەنگ و داگیرکاری و ڕاگواستن و سیاسەتی تواندنەوەیەی (ئاسیمیلاسیۆن) کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە خۆیەوە بینیویەتی، کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر زمانی کوردی بەجێهێشتووە.
بەڵام، سەرەڕای هەموو ئەم هەوڵ و ڕێگرییانە، زمانی کوردی هێشتا ماوە، گەشەی کردووە و بەردەوام بووە.
ئەم زمانە تەنها مانەوەی نەبووە؛ هەموو ڕۆژێک لەلایەن ئاخێوەرانییەوە سەر لە نوێ بنیات دەنرێتەوە. ئێستا زیاتر لە هەموو کاتێک خۆی کۆ دەکاتەوە و دەیەوێت ڕەگ و شکۆی خۆی، کە بە درێژایی مێژوو بریندار بوون، چاک بکاتەوە.
زمانێک کە ڕەگەکانی لە قووڵاییی چیاکانی زاگرۆس، تۆڕۆس و ئامانۆس چەقیون، بە ئاسانی ڕیشەی خۆی ون ناکات. ئەگەر لە ناو ئاخێوەرانیشیدا کەسایەتیی لاواز سەر هەڵبدەن، ئەمە بەو واتایە نییە کە زمانەکە لاوازە. لەوانەیە ئەمە تەنها ئەنجامی ساڵانێکی درێژی باڵادەستی، قەدەغەکردن و تواندنەوە (ئاسیمیلاسیۆن) بێت.
ناو، ناسنامە و خۆناسین
نەمر میر جەلادەت بەدرخان دەڵێت:
«نەزانین خۆنەناسینە؛ ئەوەی خۆی نەناسێت، ناتوانێت بە باشی خۆی بناسێنێت.»
لەم وتەیەدا ڕەخنەیەکی قووڵ لە ناو، ناسنامە، زمان، باڵادەستی و کۆلۆنیکردنی مێشکی مرۆڤەکان هەیە.
ئەوەی ڕوونە ئەوەیە کە یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی لاوازبوونی کەسایەتیی مرۆڤی کورد دەکرێت ئەوە بێت کە نەتوانێت بە باشی خۆی بناسێت و نەتوانێت ناسنامەی خۆی بە باوەڕەوە ئاشکرا بکات.
چونکە باڵادەستی بە درێژایی ساڵان توانیویەتی مرۆڤی کورد لە زمانەکەی، مێژووەکەی و کولتوورەکەی دوور بخاتەوە، و زمانی باڵادەست بخاتە دەمییەوە و بەهاکانی باڵادەستی بکاتە بەهاکانی ئەو.
لەبەر ئەمە، مرۆڤ هەندێک جار ناتوانێت بە باوەڕەوە لە خۆی بپرسێت:
- من کێم؟
- زمانەکەم چییە؟
- کولتوورەکەم چییە؟
- مێژووەکەم چییە؟
- من چی دەپارێزم؟
- من چیم دەوێت؟ … هتد.
زمان تەنها ئامرازی قسەکردن نییە
زمان تەنها ئامرازێک بۆ قسەکردن نییە. زمان ئامرازی بیرکردنەوە، هەستکردن و بینینی جیهانە.
لێرەدا پێویستە جیاوازییەکی گرنگ بکەین: فێربوونی زمانێکی نوێ لە خۆیدا شتێکی خراپ نییە. مرۆڤ دەتوانێت زۆر زمان فێر ببێت و سوودیان لێ وەربگرێت. فرەزمانی دەوڵەمەندییەکی گەورەیە.
بەڵام کێشەکە ئەوەیە کە زمانی باڵادەست بە شێوەیەکی ناچاری، لە ڕێگەی قوتابخانە، زمانی فەرمی، مێژووی نووسراو، یاسا، ڕۆژنامەگەری و بەها کۆمەڵایەتییەکانەوە، بەسەر زمانی دایکدا بسەپێنرێت و مرۆڤ هەست بکات کە بۆ پێشکەوتن دەبێت زمان و ناسنامەی خۆی بەجێ بهێڵێت.
کاتێک ئەم پەیامە لەگەڵ نەوەکاندا بەردەوام دەبێت، هەندێک باوەڕ دەتوانن بە ئاسانی لە مێشکی منداڵدا دروست ببن:
- زمانەکەم گرنگ نییە!
- مێژووەکەم گرنگ نییە!
- کولتوورەکەم دواکەوتووە!
- دەبێت وەک باڵادەستان بیر بکەمەوە تا پێش بکەوم!
ئەگەر ئەم هەستە لەگەڵ نەوەکاندا بەردەوام بێت، باڵادەستی ئیتر تەنها هێزێک نابێت لە دەرەوەی مرۆڤەکان؛ دەتوانێت ببێت بە شتێک کە مرۆڤ لە ناخی خۆیدا هەڵیدەگرێت، و بەهێزترین باڵادەستی ئەوەیە کە دەبێت بە بەشێک لە مێشک و باوەڕبەخۆبوونی کەسی ژێردەست.
کوردینە!
کوردینە، هیوادارم ئەمە بۆ تۆش ڕوون بێت و باشتر ببینیت کە کاریگەریی ساڵانی درێژی باڵادەستی چۆن دەتوانێت لەسەر زمان و ناسنامەی مرۆڤەکان کاریگەر بێت.
با ئەم جارە سەیری ڕاستییەکی نزیک لە خۆمان بکەین.
سەد ساڵ دوای فەرمیبوونی زمانی دایکمان لە باشوور، لە یەک پۆلدا، لە ناو بیست و شەش کەسدا، سێزدە کەسیان ناویان محەمەد بێت؟
ئەمە تەنها پرسیارێک نییە بۆ ژماردن.
ئەمە پرسیارێکە بۆ ئەوەی بیر لە زمان، ناسنامە، مێژووەکەمان، سیاسەتی ناونان، ناسینی بەهاکانی خۆمان و کاریگەریی باڵادەستی لەسەر مێشکی نەوەکان بکەینەوە.
چونکە پەیامی باڵادەستی نەک بە قەدەغەیەکی ئاشکرا، بەڵکو بە هەڵبژاردنە ڕۆژانەکان، بە قوتابخانە، بە ناوەکان، بە زمان و بەو بەهایانەی کە بێ ئەوەی ئاگامان لێی بێت وەریاندەگرین، لە ناوماندا جێ دەگرێت.