لادان
وشەی «varîbûn» لە دوو بەش پێک دێت: «varî»، کە واتای لادان لە ڕێگا دەگەیەنێت و بەرامبەر بە وشەی ئینگلیزیی «veer» دێت، و «-bûn»، کە کرداری ئەم کارەیە. جگە لەمەش، چەندین واتای تری لە زمانی کوردیدا هەیە. ڕێ و ڕێچکەکانی ژیان زۆرن و لادان لە هەموویاندا ڕوو دەدات، ئەگەر بارودۆخەکە لەسەر ڕێڕەوی دروستی خۆی نەمێنێتەوە.
لەبەر ئەوەی بابەتەکەمان گرنگیی ناوە، هەوڵ و تەقەلا دەدەم ڕووناکی بخەمە سەر هۆکارەکانی دیاردەی دروستبوونی ناو و پاشناو لە کۆمەڵگەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە گشتی و لە کوردستاندا بە تایبەتی، بە مەبەستی ڕوونکردنەوەی بارودۆخ و هۆکارەکانی لادان لە ناوە کوردییەکاندا.
پێم وانییە کەس دژی ئەم قسەیە بێت کە پێش ١٤٠٠ ساڵ تەنانەت یەک ناوی محەمەد یان عومەر لە هیچ لایەکی چوار لای کوردستان نەبووە. ماوەیەک لەمەوبەر بینیم لە قوتابخانەیەکی نابینایان لە شارۆچکەی شاوەیس لە نزیک هەولێر (ئەمە لەسەر بەرپرسیاریی تەلەفزیۆنی ڕووداو)، لە پۆلێکی بیست و شەش کەسیدا ناوی سێزدە قوتابیی ئەو پۆلە محەمەد بوو. لێرەوە ئاراستە و قەبارەی لادان لە ناوە کوردییەکاندا بە باشی بۆمان ڕوون و ئاشکرا دەبێت.
هەڵمەتەکانی داگیرکاری
بێگومان، شێوەگرتنی ئەم ئاراستەیەی لادان یەکێکە لە ئەنجامەکانی هەموو ئەو هەڵمەتە (ئۆپەراسیۆنە) جۆراوجۆرانەی داگیرکاری کە لە درێژایی پازدە سەدەی ڕابردوودا بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هاتوون.
مێژوو پێمان دەڵێت کە ئەو هەڵمەتانەی داگیرکاری کە بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هاتن، چ لە بیابانە گەرمەکانەوە لەلایەن هۆزە عەرەبەکانەوە، چ لە بیابانە ساردەکانەوە لەلایەن هۆزە تەتارەکانەوە لە مەغۆلستانەوە، خاوەنی زمانێکی نووسراو نەبوون، بە پێچەوانەی هەڵمەتە ئینگلیزی و فەڕەنسییەکان کە خاوەنی زمانی نووسراو و پێشکەوتوو بوون.
زمانی نووسراو
مێژوو جەخت دەکاتەوە کە زمانی نووسراوی عەرەبی لەگەڵ ئایینی ئیسلامدا پەیدا بووە، و تەنانەت هەتا سەردەمی عەبدولمەلیک کوڕی مەروان عەرەبەکان بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەتەکەیان زمانی گەلانی تریان بەکار هێناوە، وەک زمانی دەوڵەتی بیزەنتییەکان و ساسانییەکان.
هەروەها لە مەغۆلستانیش، لە ساڵی ١٢٠٤ی زایینیدا، جەنگیزخان دەستی کرد بە نووسینی زمانی هۆزی ئۆیغوور بە بەکارهێنانی ئەلفوبێیەک کە لە سریانییەوە وەرگیرابوو؛ شێوەی نووسین ستوونی بوو لە سەرەوە بۆ خوارەوە و شێوەی خوێندنەوەش لە چەپەوە بۆ ڕاست، ستوون بە ستوون. ئەم زمانە تەنها هی جەنگیزخان و بنەماڵە و هاوەڵەکانی بوو، زۆربەی خەڵکی مەغۆلستان ئەم زمانە نووسراوەیان نەدەزانی، هەتا ئەو کاتەی هەڵمەتەکانی هێرشی تەتارەکان گەیشتنە ئێران و لە ساڵی ١٢٢١ی زایینیدا بوونە هۆی ڕووخانی دەوڵەتی خەوارزمییەکان.
ئەو مەغۆلانە ئەلفوبێیەکی وایان نەبوو؛ زمانێکی زارەکییان هەبوو، و لەگەڵ فراوانبوونی ئەو زەوییانەی لەژێر دەسەڵاتیاندا بوون، ئەو زمانە زارەکییەی خۆیان بە یارمەتیی ئەلفوبێ ناوخۆییەکان دەگونجاند و دەیاننووسی، هەروەک ئەو هۆزە تەتار-خەزەرانەی کە لە ساڵانی ٥٥٠ی زایینیدا گەیشتبوونە دەوروبەری دەریاچەی قەزوین (دەریاچەی خەزەر)، هەتا ئەو کاتەی دەوڵەتەکەیان لە ساڵی ٩٦٩ی زایینیدا ڕووخا؛ لە ڕووی زمانەوە بارودۆخیان خراپتر بوو لە هی ئەو هۆزانەی سەردەمی جەنگیزخان کە گەیشتبوونە قەفقاس و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، واتە ئەو لایەنەی لە جەنگدا سەردەکەوت بڕیاری دەدا کە کام زمان بەکار بهێنرێت.
ئەمە بە کورتی ئەو چوارچێوەیەیە کە زمانەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تێیدا گۆڕدراون، کە زمانی کوردی گەورەترین زیانلێکەوتووە، هەر بۆیەش دروستبوونی دیاردەی دانانی ناو و پاشناو لە کۆمەڵگەی کوردیدا ئاڵۆزتر و پڕکێشەتر بووە لە چاو کۆمەڵگەکانی دەوروبەری.
پاشناوە کوردییەکان
ئەو پاشناوە کوردییانەی بوونەتە ناوی بنەماڵە، دەتوانرێت بەپێی ڕەچەڵەکیان دابەش بکرێن. ئەمانە شێوازی گشتین و لیستێکی تەواو نین.
- شوێن و گوند: جێگیرترین و پەسەندکراوترین جۆرە، وەک بارزانی کە پەیوەستە بە گوندی بارزان. بنەماڵە ناوی ڕەچەڵەکی خۆی هەڵدەگرێت و هیچ یادەوەرییەکی شەرم لەو ناوەدا نامێنێتەوە.
- پیشە و کار: وەک شوان، گاوان یان ئاسنگەر. بۆ ناساندن دەستی پێکردووە، دواتر بووەتە ناو، و زۆربەی جار بێلایەنە.
- پاشناوی ئایینی یان کۆمەڵایەتی: وەک مەلا، حاجی، شێخ، ئاغا و بەگ. ئەمانە پلە و پێگەی کۆمەڵایەتی نیشان دەدەن و بۆ نەوەکان دەمێننەوە، تەنانەت ئەگەر ئیتر هیچ کەسێکیان بە ڕاستی ئەو تایبەتمەندییە هەڵنەگرێت.
- تایبەتمەندیی جەستەیی: وەک کوێر (کوێر یان یەکچاو)، کورت (باڵاکورت)، سەقەت. هەندێکیان وەک گاڵتەیەکی تێپەڕ دەمێننەوە، هەندێکیشیان منداڵان بە میرات وەریان دەگرن، و ئەمەیان نزیکترینە لە ڕیسواکردن.
- ڕووداو یان هەڵوێست: مەترسیدارترین و بەردەوامترین جۆرە، و واتاکەی لە نێوان نەوەکاندا دەگۆڕێت. خەڵک چیرۆکە ڕەسەنەکە لەبیر دەکەن بەڵام ناوەکە دەمێنێتەوە، و نەوەکان هەڵیدەگرن بێ ئەوەی هۆکارەکەی بزانن، و دوای ماوەیەک دەبێتە ناوێکی ئاسایی.
هۆکارێکی کاریگەریش لەو وڵاتانەدا هەیە کە ناوی بنەماڵەیان بە فەرمی سەپاندووە، وەک تورکیا دوای یاسای پاشناوەکانی ساڵی ١٩٣٤، هەروەها عێراق، سووریا و ئێران. هەندێک جار فەرمانبەران ئەو پاشناوەی کە لە نێو خەڵکدا بۆ بنەماڵەکە بڵاو بووبووەوە وەک خۆی تۆمار دەکرد، و بەم شێوەیە پاشناوێکی زارەکی و تێپەڕ دەبووە ناوێکی یاسایی جێگیر و بەشێک لە ناسنامەی فەرمی. ئەمە ڕوونی دەکاتەوە بۆچی پاشناوی ئازاربەخش جار جار لەگەڵ نەوەکاندا بەردەوام دەبێت: تۆمارکردنی فەرمی دەیبەستێنێت (ڕەقی دەکاتەوە)، و ئیتر بەدەست کۆمەڵگەوە نییە کە ئەو پاشناوە بخاتە بیرچوونەوە.
لێنانی ناو و پاشناو
ئەم دیاردەیەی لێنانی ناو و پاشناو لە زۆرێک لە کۆمەڵگە نەریتییەکاندا هەیە، بەڵام لای کورد بەهۆی هۆکاری کۆمەڵایەتی و مێژوویی تێکئاڵاوەوە ئاشکراتر دەردەکەوێت:
- کۆمەڵگەی ڕووە بچووکەکان: گوند، هۆز و گەڕەکەکان بە یەکەوە بەستراون، و هەموو کەس هەموو کەس دەناسێت. کاتێک ڕووداوێکی گاڵتەئامێز یان شەرمهێنەر ڕوو دەدات، بە خێرایی بڵاو دەبێتەوە و لە یادەوەریی گشتیدا دەمێنێتەوە. لەگەڵ خاوەنەکەیدا دەمێنێتەوە (پێوەی دەنووسێت)، چونکە کۆمەڵگە شتەکان لەبیر ناکات.
- کولتووری زارەکی: یادەوەریی کۆمەڵایەتی بە چیرۆک و گاڵتە و پاشناو دەپارێزرا، نەک بە نووسین. پاشناو کورتکراوەیەکی ئاسانە کە چیرۆکێکی تەواو لەخۆ دەگرێت، بۆیە لە خودی ڕووداوەکە زیاتر دەژی.
- زۆریی ناوە هاوشێوەکان: دووبارەبوونەوەی ناوەکان لە نێو هۆز و گوندێکدا وا لە خەڵک دەکات کە کەسەکان بە تایبەتمەندییەک یان ڕووداوێک لە یەکتر جیا بکەنەوە (خاوەن کەرەکە...، کۆسەکە، دەمشڕەکە… هتد). ئەوەی وەک ڕێگەیەکی ناساندن دەست پێدەکات، لەگەڵ کاتدا دەبێتە مایەی شەرمەزاری.
- کۆنترۆڵی کۆمەڵایەتی: گاڵتەپێکردن (پێڕابواردن) و پاشناو لێنان بە شێوەیەکی نافەرمی بۆ ڕاستکردنەوەی ڕەفتار و سزادانی ئەو کەسەیە کە لە نەریت دەرچووە، بێ دادگا و یاسا. ترسی ئەو کەسە لەم ڕیسوابوونە، لە زۆر ڕەفتار دووری دەخاتەوە.
- کولتووری نامووس و ناوبانگ: لەو کۆمەڵگایانەی لەسەر ناوبانگی بنەماڵە و هۆز بنیات نراون، هەموو کردارێک ئاشکرایە و دەکەوێتە بەر هەڵسەنگاندن. پاشناو هەندێک جار بە هەموو بنەماڵەکەوە دەبەسترێتەوە و بۆ منداڵەکان دەمێنێتەوە.
- خۆشی و گاڵتە: لە نەبوونی ڕێگە (ئامرازە) نوێیەکانی خۆشیدا، دیوەخان و شەونشینییەکانی زستان شوێنی چیرۆک و گاڵتە بوون، و پاشناوی گاڵتەئامێز کەرەستەیەکی ئامادە بوو بۆ پێکەنین.
- لاوازیی میکانیزمەکانی ڕاستکردنەوە: هیچ لایەنێک نەبوو کە پاشناوە تازە دروستبووەکە لابەرێت یان داوای لێبوردن بکات، و کاتێک خاوەنی ئەو ناوە تازە وەرگیراوە بەرەنگاری دەکرد بۆ ئەوەی ئەو ناوە لەسەر خۆی لابەرێت و ڕاستی بکاتەوە، بەمەش ئارەزووی لایەنی بەرامبەری بۆ دووبارە بەکارهێنانی ئەو ناوە بەهێزتر دەکرد.
- قبووڵکردنی گاڵتەپێکردن: پاشناوی گاڵتەئامێز هەمیشە لای خاوەنەکەی سووکایەتی نییە، لەوانەیە خۆی قبووڵی بکات و بەکاری بهێنێت، و ئەمەش دیاردەکە ئاسایی دەکاتەوە و بەردەوامی پێدەدات.
گرنگە بوترێت کە ئەمە تەنها تایبەت نییە بە کوردەوە. لای عەرەب، تورک، فارس، ئەمازیغ و کۆمەڵگە هۆزایەتی و گوندنشینەکانی تریش دەیبینین. لە شار و لە کۆچدا سووکتر بووە، بەڵام میدیای کۆمەڵایەتی بە شێوەیەکی نوێ، بە «میم» و گاڵتەپێکردنی دیجیتاڵی، جارێکی تر دروستی کردووەتەوە و خێراتر و فراوانتر بە هەموو جیهاندا بڵاوی کردووەتەوە، و بووەتە وەک ڕەشایی ساج کە لێمان نابێتەوە.
لە بەشی داهاتوودا ڕووناکی دەخەینە سەر بارودۆخی بەردەوامبوونی پاشناوە کوردییەکان و ونبوونیان لەگەڵ کاتدا.