ونبوون
پێش ئەوەی بێینە سەر بابەتی ونبوونی ناوەکان، دەبێت دیاردەی گۆڕینی ناو و پاشناوەکان بخەینە چوارچێوەیەکی دروستەوە؛ شایانی گوتنە کە گۆڕینی ناوەکان لە دوو ڕێگای سەرەکیدا خۆی دەنوێنێت:
- گۆڕانی سروشتی، خۆڕسک.
- لابردنی (سڕینەوەی) کولتوور بە زۆر.
گۆڕانی سروشتی: کاتێک ناوەکان هێدی هێدی دەگۆڕێن بەهۆی گۆڕانی زمان و داب و نەریت و کۆچبەری و پەیوەندی لەگەڵ گەلانی دیکەدا.
لابردنی کولتوور یان ڕووخاندنی بە زۆر (تواندنەوە): کاتێک ناوە ڕەسەنەکان قەدەغە دەکرێن، یان فشار دەخرێتە سەر خەڵک کە وازیان لێ بهێنن و ناوگەلێکی پەیوەست بە کولتوور یان زمانێکی دیکە لە جێیان دابنرێن.
لە حاڵەتی دووەمدا، گۆڕینی ناوەکان دەتوانێت ببێتە بەشێک لە پرۆسەیەکی فراوان کە ئامانجەکەی لاوازکردنی بیرەوەریی مێژوویی یان لەبیربردنەوەی هەندێک لایەنی ناسنامەی بەکۆمەڵە، بێگومان دوای ئەوەی بەڵگەکان پشتگیری لەم لێکدانەوەیە بکەن.
بە واتایەکی دیکە، تەنیا بە گۆڕینی ناو و پاشناوەکان وێنەی ڕاستەقینەی ئەم گۆڕانانە نادرێت و دەرناخرێت. بەڵام دەبێت چوارچێوەی مێژوویی و زمان و بەڵگەکان و جۆری گۆڕانەکە و هۆکارەکانیشی هەڵبسەنگێنرێن. ناو و پاشناوە کۆنەکانی گەلێک هەڵگری قووڵترین واتا مێژوویی و کولتووری و کۆمەڵایەتییەکانن، بەڵام هەر واتایەکیان بەپێی ئەو بارودۆخانەی تێیدا پێکهاتووە ڕوون دەبێتەوە؛ جۆری گۆڕانەکە و ئەو هۆکارانەی بوونەتە هۆی ئەو گۆڕانە، ئەو واتایەش دەگۆڕن.
دیاردەی گۆڕینی ناوەکان
دەتوانین دیاردەی گۆڕینی ناوەکان لە پێنج خاڵدا چوارچێوە بکەین. لەسەر ئەم بابەتە د. Lusine Sahakian چەند توێژینەوەیەکی بەنرخی هەیە.
ونبوونی بەشێک لە بیرەوەریی مێژوویی
ناو و پاشناو تەنیا وشە نین؛ ئەوان هەڵگری بیرەوەریی باو و باپیران، ڕەگ و ڕیشەی بنەماڵەکان، هۆزەکان، شوێنەکان، کۆچەکان و ڕووداوە مێژووییەکانن. کاتێک ئەم ناوانە ون دەبن، لەوانەیە بەدواداچوونی مێژووی هەندێک بنەماڵە یان ڕوونکردنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان نەوەکانیان قورس و پڕ لە کۆسپ ببێت.
لاوازبوونی بەردەوامیی کولتووری و ناسنامە
بێگومان ناوە کۆنەکان بەشێک لە زمان و میرات و ناسنامەی بەکۆمەڵ پێکدەهێنن. وازهێنان لێیان بە شێوەیەکی فراوان دەبێتە هۆی دابڕانێکی زیانبەخش لە داهاتووی کۆمەڵگادا، یان دەبێتە نیشانەی پاشەکشەی هەندێک توخمی کولتووری نەریتیی ئەو کۆمەڵگایە. بەڵام ئەمە مەرج نییە مانای ونبوونی ناسنامەی گەل بێت؛ لەوانەیە گەل زمان و داب و نەریت و بیرەوەریی خۆی بە ڕێگای دیکە بپارێزێت.
کاریگەریی دەسەڵاتی گەلانی دیکە
ئەگەر ناو و پاشناوەکان بەهۆی داگیرکاری، کۆلۆنیالیزم یان ئەو سیاسەتانەی زمان و کولتوورێکی تایبەت بە زۆر دەسەپێنن گۆڕدرابن، لەوانەیە ئەمە نیشانەی هەوڵێک بێت بۆ تێکەڵکردنی دانیشتووان لەناو ناسنامەیەکی دیکەدا یان لاوازکردنی پەیوەندییان بە ناسنامە ڕەسەنەکەیانەوە. بەڵام ئەگەر گۆڕانەکە بە خۆویستی ڕوویدابێت، بەهۆی پێکەوەژیان، کۆچبەری، تێکەڵاوبوونی کۆمەڵایەتی یان گەشەی زمانییەوە، ئەو کاتە لەوانەیە تەنیا گۆڕانێکی سروشتی بێت لەناو کۆمەڵگادا.
پچڕانی پەیوەندی بە ڕەگ و ڕیشەی خۆوە
کاتێک خەڵک واتای پاشناوە کۆنەکانی خۆیان یان سەرچاوەکەیان نازانن، لەوانەیە هەندێک لە پەیوەندییەکانی زانین لە نێوان نەوەکاندا بپچڕێن. لەوانەیە کەسێک نەتوانێت بزانێت ئایا پاشناوەکەی بە شوێنێک، پیشەیەک، هۆزێک، زمانێک یان ڕەچەڵەکێکی بنەماڵەییەوە پەیوەستە. بەڵام دیسانیش، تەنیا گۆڕینی پاشناو نابێتە بەڵگە کە ڕەچەڵەک پچڕاوە یان ڕەگ و ڕیشە نەماوە؛ ئەم شتانە پێویستیان بە بەڵگەنامەی مێژوویی و بەڵگەی سەربەخۆ هەیە.
گواستنەوە لە ناسنامەیەکی مێژووییەوە بۆ ناسنامەیەکی نوێ
هەندێک جار ناو و پاشناوەکانی گەلێک لەگەڵ گۆڕانی زمان، ئایین، سیستەمی سیاسی یان پەیوەندیی کۆمەڵایەتییەکەیدا دەگۆڕێن. لەوانەیە ئەمە ببێتە هۆی دروستبوونی ناسنامەیەکی نوێ کە توخمە کۆن و نوێیەکان تێکەڵ دەکات. ئەمە دەتوانێت گۆڕانێکی سروشتی بێت، یان ئەنجامی فشاری دەرەکی بێت، یانیش تێکەڵەیەک لە هەردووکیان بێت.
ونبوونی ناوە کوردییەکان
ئەو شتە گرنگەی کە بە بێژنگی مێژوونووساندا تێپەڕیوە و دەکرێت بە دڵنیاییەوە بگوترێت ئەمەیە: ونبوونی ناوە کوردییەکان ڕووداوێکی تاکە نەبوو، بەڵکو گۆڕانێکی هەنگاو بە هەنگاو و چەندچینە بوو، و دەتوانین لەم قۆناغانەی خوارەوەدا کورتی بکەینەوە:
قۆناغی سەرەتای ئیسلام (سەدەکانی ٧–١٠ی ز.)
دوای ئەوەی زۆربەی کوردەکان بوونە موسڵمان، ناوە عەرەبی و ئیسلامییەکان (محەمەد، ئەحمەد، عەلی، عەبدوڵڵا، فاتیمە…) هێدی هێدی هاتنە ناو کۆمەڵگای کوردییەوە، چونکە ناوە کۆنە کوردی و ئێرانییەکان ماوەیەک مانەوە، بەتایبەتی لەناو بنەماڵەکانی میران و هۆزەکاندا.
قۆناغی میرنشینەکان و خانەدانەکان (سەدەکانی ١٠–١٦)
ناوە کوردییەکان لە ماڵی فەرمانڕەواکاندا مانەوە (شەدادییەکان، حەسەنوویییەکان، ئەییووبییەکان و دواتر میرنشینە کوردییەکان)، بەڵام زمانی فەرمی و ئایینی و کولتووری عەرەبی و فارسی بوو. لەبەر ئەمە، ناوی ئایینی پێگەیەکی کۆمەڵایەتیی بەرزتری وەرگرت و ناوی ڕەسەنی کوردی کەوتە پەراوێزەوە.
قۆناغی ناوە لێکدراوەکان و نازناوەکان
لەم قۆناغەدا شێوازێکی ناوەندی سەری هەڵدا: نازناو و نەسەبەکانی بە ڕەچەڵەک عەرەبی (شێخ، سەید…هتد) تێکەڵی هی کوردییەکان بوون، وەک (ئاغا، بەگ، میرزا) و ناوی بە تایبەتمەندیی فارسی-تورکی، لە کاتێکدا ناوی هۆزەکان وەک چوارچێوەی کوردی مانەوە. نازناوە ئایینی و هۆزەکییەکان زیاتر لە ناوی کەسی، ناسنامەیان هەڵگرت.
قۆناغی دەوڵەتی مۆدێرن (سەدەی ٢٠)
ئەمە کاریگەرترین قۆناغە لە ڕووی بەڵگەدارکردنەوە. دەوڵەتانی ناوچەکە بە ئاستی جیاواز سنووریان بۆ ناوە کوردییەکان لە تۆمارە فەرمییەکاندا دانا (بە تورکاندنی ناو و پاشناوەکان لە تورکیا دوای یاسای پاشناوی ساڵی ١٩٣٤، و سنووردانانی هاوشێوە لە دەوڵەتەکانی دیکەدا). ئەمە بووە هۆی دروستبوونی بۆشاییەک لە نێوان ناوی فەرمی و ئەو ناوەی لە ماڵەوە بەکاردەهێنرێت.
قۆناغی هاوچەرخ
لە کۆتایی سەدەی بیستەمەوە گەڕانەوەیەکی بەرچاو بۆ ناوە کوردییەکان هەیە، بەتایبەتی لە باشووری وڵات، هاوشانی بزووتنەوەیەکی بووژانەوەی نەتەوەیی و زمانی. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، لە زۆربەی دەوروبەرەکاندا ناوە ئایینییەکان هەر بڵاوترین ناو ماونەتەوە.
تێبینییەکان لەسەر ئەم قۆناغانە:
- وشەی «ونبوون» پێویستی بە ڕاستکردنەوە هەیە. ئەوەی ڕوویدا لە لایەکەوە شوێنگۆڕکێ و چینی لەسەر یەک بوو (پێکەوەژیانی ناوە ئایینی و کوردییەکانە)، نەک ونبوونێکی تەواو. ئەمە بەپێی ناوچە و چین و مەزهەب دەگۆڕێت (ئێزیدی، عەلەوی، یارسانی و کاکەیی ناوی جیاوازتریان پاراستووە، ماڵی هەموویان ئاوا بێت).
- بەڵگەنامە بۆ سەدەکانی سەرەتا کەمن، و زۆربەی ئەوەی دەگوترێت لە سەرچاوە عەرەبی و فارسییەکانەوە وەردەگیرێت، نەک لە تۆمارە کوردییەکانەوە. بۆیە لە گشتاندندا وریایی پێویستە.
- نابێت ئەمە لە هۆکارەکانی وەک ئایین، شارنشینی، نەخوێندەواری و نەبوونی دامەزراوەیەکی نووسینی کوردیی یەکگرتوو جیا بکرێتەوە.
ونبوونی ناو لە نێوان گۆکردنی ناوە کوردییەکان و نووسینی فەرمیدا
هەرچەندە لە قسەکردندا ساغ دەمێننەوە، بەڵام لە تۆمارکردندا بارودۆخیان ساغ نامێنێت. ئەمە بە چەند ڕێگایەک ڕوودەدات:
بەعەرەبکردنی ڕێنووس لە تۆمارەکاندا
کاتێک «عەمەرێ گوزێ» بە پیتە ئاساییەکانی عەرەبی لە بەڵگەنامەکاندا تۆمار دەکرێت، دەبێتە «عمر كوزئ». ڕێک لێرەدا چەند شتێک ون دەبن:
- دەنگدارە کوردییەکان (i, ê, e, u, û / ە، ێ، ۆ، وو) لە ڕێنووسی عەرەبیدا نین، بۆیە جیاوازیی نێوان بزوێنە کورتەکانی فەتحە و کەسرە و زەممە لەناو دەچێت.
- پیتە تایبەتەکانی کوردی (گ، ڤ، ڕ، ڵ) بە نزیکترین پیتی عەرەبی دەگۆڕدرێن (گ ← ك، ڤ ← ف، ڕ ← ر)، و بەم شێوەیە ناوەکە لە ڕووی دەنگەوە دەگۆڕێت.
- ناوە ڕەسەنە کوردییەکە وەک ناوێکی عەرەبیی شێوێنراو تۆمار دەکرێت و بە شێوەیەکی خۆکار ڕاست دەکرێتەوە بۆ شێوازێکی عەرەبی.
کاریگەریی شێوازی پێکەوەبەستنی دەنگدارەکان (ئیزافە)
لە شێوەی «عەمەرێ»دا نیشانەی ئیزافە (ێ) هەیە، و ئەمە بەشێکە لە پێکهاتەی ڕێزمانیی کوردی، نەک لە خودی ناوەکە. تۆماری فەرمی ئەم پێکهاتەیە نابینێت، بۆیە دەیکاتە هەمزە («كوزئ») یان لادەبرێت، و ناوەکە شێوازی گوتنی خۆی لەدەست دەدات.
بۆشایی نێوان دوو سیستەم
- فەرمانبەری تۆمار زۆر جار بە ڕێنووسی عەرەبی کار دەکات و هیچ زانیارییەکی لەسەر ڕێنووسی کوردی نییە.
- قسەکەر ناوەکە وەک دەنگێکی کوردی دەبینێت کە ڕێنووسی تایبەتی خۆی هەیە.
ئەنجام: بەڵگەنامەی فەرمی شێوازێک لە نوێوە دادەڕێژێتەوە کە تەنانەت خاوەنی ناوەکە خۆیشی نایناسێتەوە.
کاریگەریی دوو جۆر نووسین
کورد لە عێراق بە ئەلفوبێی عەرەبیی دەستکاریکراو دەنووسن، و بە فەرمی ئەم سیستەمە جێبەجێ دەکەن، و لە باری شارستانیدا هەمیشە پابەندی پێوە نابن، و لە فەرمانبەرێکەوە بۆ یەکێکی دیکە و لە پارێزگایەکەوە بۆ پارێزگایەکی دیکە جیاوازە، بۆیە پێوەرێکی یەکگرتوو و توند نییە.
بە کورتی: ئەمە ئەوە دەڵێت کە ناو دەتوانێت لە قسەکردندا ساغ بمێنێتەوە و لە بەڵگەنامەدا بمرێت، و بەم شێوەیە نەوەیەک پەیدا دەبێت کە دوو ناوی هەیە: ناوی ماڵەوە و ناوی دەوڵەت. ئەم شێوازە ڕێک ئەوەیە کە لە تورکیا جێبەجێ کراوە، بە میکانیزمێکی نەرمتر لەگەڵ ستەمی سیاسی و پشتیوانیی یاسای تورکی، لە ڕێگەی ڕێنووسێکی کارگێڕییەوە کە هێشتا سوارە و لە کاردایە.