ڕووەکەکان
Two dense spikes of bright yellow snapdragon-like flowers on tall stems with narrow grey-green leaves, in dry grassland.

ڕووەکPlantaginaceae

Linaria kurdica

ناوەکان لە سەرانسەری کوردستان

کورمانجی
Belgîzera kurdan, Bengzerika kurdan

هێشتا تۆمار نەکراوە: سۆرانی، بادینی، زازاکی و هەورامی

Read in English

گوڵ دەکات
حوزەیران – ئاب
بەرزی
50–65 cmتا کەمەر
ناوچەی ڕەسەن
ئێران، عێراق، لوبنان–سووریا، قەوقاز و تورکیا (Kew). لاپاڵی کلسی، زەویی زیخاوی و دەوەنی چیایی؛ لە کوردستان لە بەرزایی 1650–2200 m کۆکراوەتەوە.

Linaria kurdica ڕووەکێکی چەندساڵە و بەرزە، بە هێشووی چڕی گوڵی زەردی مەهمیزدار[1]. لە قەوقازەوە تا لوبنان، سووریا و ئێران بە سروشتی دەڕوێت[2]. لە کوردستان لە باکوور[3]، باشوور[4] و ڕۆژهەڵات[5] کۆکراوەتەوە. لە ساڵی ١٨٤٤دا لە چیای گارە لە کوردستانەوە ناسێنرا[6]، و ناوەکەی واتای «کوردی» دەگەیەنێت.

ناو

Edmond Boissier و Rudolph Friedrich Hohenacker ئەم ناوەیان لە ساڵی ١٨٤٤دا، لە بەشی چوارەمی کتێبی Boissier، Diagnoses Plantarum Orientalium Novarum، بڵاو کردەوە[7]. ئەوان لەسەر بنەمای ڕووەکێکی Theodor Kotschy ناساندیان، کە «لەسەر لاپاڵە کلسییەکانی چیای گارە لە کوردستان» دۆزرابووەوە[6]. هۆلۆتایپەکەی جنێڤ لە ١٠ی ئابی ١٨٤١دا، وەک ژمارەی 391ی Kotschy، «لەناو پارچە بەردە کلسییەکاندا، لە ناوچەی ئەلپیی چیای گارە» کۆکرایەوە[8]؛ کۆپییەکی لە Kew دەپارێزرێت[9]. ڕووەکەکانی Kotschy لە حەلەب، کوردستان و مووسڵەوە وەک کۆمەڵەیەکی ژمارەدار دابەش کران، کە Hohenacker لە ساڵی ١٨٤٣دا ئامادەی کرد[10]. کتێبی دواتری Boissier، Flora Orientalis، ژمارەکە وەک 591 دەنووسێت[1]. چیای گارە ئەمڕۆ لە پارێزگای دهۆکدایە[11]. Kurdica لە لاتینیدا واتای «کوردی» دەگەیەنێت.

وەسف

ڕووەکێکی چەندساڵەی ڕاست، بێموو و سەوزی خۆڵەمێشییە. قەدەکانی یەک و نیو تا دوو پێ بەرزن (نزیکەی 50–65 cm)، گەڵادارن، و لە سەرەوە زۆر لق دەدەن. گەڵاکان بێدەسک، پان و ڕمئاسا، ڕەق و سەرتیژن، بە پێنج دەمار، نزیکەی دوو ئینج درێژ و 3–4 هێڵ پان (نزیکەی 5 cm بە 7–9 mm). گوڵە زەردە کاڵەکە پالێتێکی هەمان ڕەنگی بە مووی سپییەوە هەیە، و مەهمیزێکی چەماوە کە بە ئەندازەی گوڵەکە درێژە؛ لەگەڵ مەهمیزەکە 5–6 هێڵ درێژە (نزیکەی 11–14 mm). کەپسوولەکە خڕە و لە کاسەی گوڵەکە درێژترە، و تۆوەکان دیسکئاسان، کەمێک چاڵن و لێواریان هەیە[6]. بەپێی Flora Orientalis، کتێبەکەی Boissier، هێشووی گوڵەکان لە سەرەتادا چڕن و دواتر درێژ دەبنەوە، پالێتەکەیان خوریدارە و مەهمیزەکەیان ڕاست، باریک و بە ئەندازەی گوڵەکە درێژە، و فۆڕمی گەڵاتەسکتریش هەن[1].

لە کوێ دەڕوێت

Boissier لە لاپاڵە کلسییەکانەوە ناساندی[6]، و دواتر لە زەویی زیخاویی چیای گارە، لە مەلەتی (Malatya)، ئەرزڕۆم (Erzurum) و بایبورت، لە ئەرمەنستانی ڕووسیا و قەرەباغ، و لە ئازەربایجانی ئێرانەوە تۆماری کرد[1].

لە باکوور، نموونەکانی Kew لە 18 km ڕۆژئاوای وەستان (Gevaş) لە پارێزگای وان، لە بەرزایی 1750 m[3]، و لە نەواڵی Morinos لە نزیک ڕووباری Zap لە جۆلەمێرگ (Hakkâri)، لە بەرزایی 1900 m[12] هاتوون، هەردووکیان لە ساڵی ١٩٦٦دا کۆکراونەتەوە.

A spike of pale yellow flowers with fine darker veins, on a stem with narrow blue-green leaves, above bare stony ground.
Linaria kurdica لە نزیک چۆمان (Choman)، پارێزگای هەولێر (Erbil)، تەمووزی ٢٠٢٣. وێنە: Arya Aras، CC BY-NC 4.0، لە ڕێگەی ماڵپەڕی iNaturalist.

لە باشوور، لە ساڵی ١٩٥٥دا لە Sersing (Sarsing)[13]، لە ١٩٥٧دا لە بەرزایی 1800–2200 m لە چیاکانی قەندیل، لەسەر سنووری ڕۆژهەڵات، لەناو دەوەنی geven (Astragalus)[4]، و هەمان ساڵ لە بەرزایی 1800–2000 m لە چیا کلسییەکانی نزیک Sharanish، لە باکووری زاخۆ[14] کۆکرایەوە.

لە ڕۆژهەڵات، 33 km لە باکووری ڕۆژئاوای دیواندەرە بەرەو سەقز، لە بەرزایی 2100 m[5]، و لەسەر دەربەندی نێوان Balanesh و شنۆ، لە بەرزایی 1650–1900 m[15] کۆکرایەوە، هەردووکیان لە ساڵی ١٩٧٤دا.

کاتی گوڵکردن

ئەو نموونانەی کوردستان کە لەم لاپەڕەیەدا هاتوون لە نێوان ٢١ی حوزەیران، لە نەواڵی Zap[12]، و ١٠ی ئاب، نموونە تایپییەکە[8] کۆکراونەتەوە.

ناوە کوردییەکان

هێشتا هیچ ناوێکی میللیی کوردیی تایبەت بە Linaria kurdica نەدۆزراوەتەوە. فەرهەنگی ناوە کوردییەکانی ڕووەکی Ehmedê Dirihî (Ahmet Kasımoğlu، 2013) ناوی فەرهەنگیی بە واتای «…ی کوردان» بۆ دەدات: belgîzera kurdan و hemîşebehara kurdan[16]، و لەو سەرچاوەیەوە کە ناوی دەنێت İstanbul Kürt Enstitüsü، bengzerika kurdan[17]. پێڕستە کوردییەکەی ناوەکانی ڕەگەزی Linaria، وەک bilbizêk و newroz، بۆ ئەم جۆرەش دەدات، بێ سەرچاوە[18].

ژێرجۆر و ڤاریێتی

لیستی جیهانیی Kew پێنج ژێرجۆر، subsp. kurdica، subsp. aucheri، subsp. eriocalyx، subsp. pycnophylla و subsp. sintenisii، و دوو ڤاریێتی، var. alagezica و var. razdanica، پەسەند دەکات. ژێرجۆری پێشووی subsp. araratica بە بەشێک لە subsp. kurdica دادەنێت[2]. نموونەکەی وەستان[3] و ئەوەی نەواڵی Zap[12] لە Kew وەک subsp. araratica ناسێنراون.

سەرچاوەکان

  1. 1.abcdEdmond Boissier (1879). Flora Orientalis, vol. 4. H. Georg, Geneva and Basel (Internet Archive), vol. 4, p. 371 (Linaria kurdica, no. 19). archive.orgسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  2. 2.abPlants of the World Online. Royal Botanic Gardens, Kew, Linaria kurdica Boiss. & Hohen.: distribution and accepted infraspecific taxa. powo.science.kew.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  3. 3.abcRoyal Botanic Gardens, Kew – Herbarium Specimens. via GBIF, K004511307: near Pisvanik, 18 km W of Gevaş, 1750 m, 7 Jul 1966, P.H. Davis 45996 (as subsp. araratica). gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  4. 4.abNatural History Museum Vienna (W) – Herbarium. via GBIF, W 1973-0002866: Qandil mountains above Perskhashan, Astragalus scrub, 1800–2200 m, 28 Jul 1957, K.H. Rechinger 11100. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  5. 5.abNatural History Museum Vienna (W) – Herbarium. via GBIF, W 2008-0005958: 33 km NW of Divandarreh towards Saqqez, 2100 m, 29 Jun 1974, K.H. Rechinger 48602. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  6. 6.abcdEdmond Boissier Diagnoses Plantarum Orientalium Novarum. series 1 (1842–1859), Internet Archive, ser. 1, no. 4, pp. 73–74 (Linaria kurdica, protologue). archive.orgسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  7. 7.↩International Plant Names Index. Royal Botanic Gardens, Kew, Harvard University Herbaria and Australian National Herbarium, Linaria kurdica Boiss. & Hohen., Diagn. Pl. Orient. ser. 1, 4: 73 (1844). ipni.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  8. 8.abConservatoire et Jardin botaniques de Genève (G) – Herbarium. via GBIF, G00356832: holotype, Mount Gara, 10 Aug 1841, Th. Kotschy 391. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  9. 9.↩Royal Botanic Gardens, Kew – Herbarium Specimens. via GBIF, K000979915: original material, Mount Gara, Th. Kotschy 391. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  10. 10.↩Herbarium of Martin Luther University Halle-Wittenberg (HAL). via GBIF, HAL 0145830: isotype, Kotschy, Pl. alepp. kurd. moss., ed. Hohenacker 1843, no. 391. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  11. 11.↩Herbarium of the University of Coimbra (COI). via GBIF, COI00042503: Mount Gara, Th. Kotschy s.n. (georeferenced to Dohuk province). gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  12. 12.abcRoyal Botanic Gardens, Kew – Herbarium Specimens. via GBIF, K004511309: Morinos Dere, 20 km from the bridge across the Zap, 1900 m, 21 Jun 1966, P.H. Davis 45319 (as subsp. araratica). gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  13. 13.↩Royal Botanic Gardens, Kew – Herbarium Specimens. via GBIF, K004511339: Sersang, 14 Jul 1955, R. Wheeler Haines W489. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  14. 14.↩Natural History Museum Vienna (W) – Herbarium. via GBIF, W 1973-0002865: Sharanish, calcareous mountains N of Zakho, Zausta mountains, 1800–2000 m, 4 Jul 1957, K.H. Rechinger 12008. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  15. 15.↩Natural History Museum Vienna (W) – Herbarium. via GBIF, W 2008-0005963: pass between Balanesh and Oshnavieh, 1650–1900 m, 11 Jul 1974, K.H. Rechinger 49211. gbif.orgئەرشیفسەردان: 30ی تشرینی یەکەمی 2026
  16. 16.↩Ahmet Kasımoğlu (Ehmedê Dirihî) (2013). Ferhenga Navên Nebatan a Kurdî. Mardin Artuklu University, Institute of Living Languages in Turkey (ISBN 978-605-4202-12-6), p. 1120 (Latin index: Linaria kurdica).
  17. 17.↩Ahmet Kasımoğlu (Ehmedê Dirihî) (2013). Ferhenga Navên Nebatan a Kurdî. Mardin Artuklu University, Institute of Living Languages in Turkey (ISBN 978-605-4202-12-6), p. 107 (bengzerika kurdan, source IS = İstanbul Kürt Enstitüsü, see p. 65).
  18. 18.↩Ahmet Kasımoğlu (Ehmedê Dirihî) (2013). Ferhenga Navên Nebatan a Kurdî. Mardin Artuklu University, Institute of Living Languages in Turkey (ISBN 978-605-4202-12-6), pp. 119 (bilbizêk) and 568 (newroz), Kurdish index.

دوایین نوێکردنەوە: ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦

هەروەها لە هاویندا گوڵ دەکەن

هەموو ڕووەکەکان (٢٠)