Iris reticulata

Iris reticulata جۆرێکی بچووک و پیازدارە لە ڕەگەزی Iris، کە لە قەوقازەوە تا تورکمانستان بە سروشتی دەڕوێت^[1]. لە کوردستان لە چیاکانی باکوور^[2]، باشوور^[3] و ڕۆژهەڵات^[4] کۆکراوەتەوە. لە سەرەتای ساڵدا گوڵ دەکات، زۆرجار دەستبەجێ دوای توانەوەی بەفر^[5]. یەکێک لە ژێرجۆرەکانی، subsp. kurdica، بە ناوی کوردستانەوە ناونراوە^[6] و تەنیا لە ناوچەیەکی بچووک لە باشووری ئەلباک (Başkale) دەناسرێت^[7].

ناو

Friedrich August Marschall von Bieberstein لە ساڵی ١٨٠٨دا، لە کتێبەکەیدا Flora Taurico-Caucasica، ئەم جۆرەی ناساند^[8]. Adam نموونە تایپییەکەی لە «Iberia» کۆکردەوە؛ Adil Güner ئەم شوێنە لە تبلیسی، لە جۆرجیا، دادەنێت^[9]. Reticulata واتای «تۆڕدار» دەگەیەنێت: پیازەکەی لەناو تۆڕێکی ئەستووری داودا پێچراوە^[10]. بە ئینگلیزی پێی دەگوترێت netted iris یان winter iris^[11]. زانایان ئەم جۆرەیان خستووەتە ناو ڕەگەزی دیکەشەوە، وەک Neubeckia reticulata (1863) و Xiphion reticulatum (1866)^[12] و وەک Iridodictyum reticulatum^[1].

وەسف

لە کاتی گوڵکردندا ڕووەکەکە 7–17 cm بەرزە. هەر پیازێک یەک تا سێ گەڵای تەسکی هەیە، کە بڕگەیان چوارگۆشەیە؛ لە سەرەتادا لە گوڵەکە درێژتر نین و دواتر تا 30 cm درێژ دەبن. تاکە گوڵەکەی لە شینی کاڵەوە تا مۆری کاڵ یان مۆر دەگۆڕێت، و لوولەکەی 4–7 cm درێژە^[10]. لە ژێرجۆرە تایپییەکەدا گوڵەکە بە تەواوی مۆری تاریک یان شەرابییە، جگە لە چەند نیشانەیەک و کاکۆڵێکی زەرد^[13]. کەپسوولی تۆوەکان کەم تا زۆر لەسەر ڕووی زەوی پێدەگات^[10].

لە کوێ دەڕوێت

Iris reticulata لە بەرزایی 600–2700 m، لە مێرگە چیاییەکان، لەسەر تاشەبەردە کلسییەکان و لاپاڵە بەردینەکان، و لە دارستان و دەوەنەکانی Quercus دەڕوێت^[10].

لە باکوور، Güner کۆکراوەکانی ئامەد (Diyarbakır)، چەولیگ (Bingöl)، بەدلیس (Bitlis)، مووش (Muş) و جۆلەمێرگ (Hakkâri) ڕیز دەکات. بۆ ژێرجۆرە تایپییەکە دارستانی کەمچڕی Pinus و Quercus، مێرگ، کێڵگە، دەشت و لاپاڵی تاشەبەردین، لە بەرزایی 680–2600 m نیشان دەدات^[2].

لە باشوور، نموونە هێرباریۆمییەکانی Kew لە چیای سەفین لە نزیک شەقڵاوە (Shaqlawa)، لە ساڵی ١٩٥٨دا^[3]، لە سلێمانی (Sulaymaniyah)، لە ١٩٢٠دا^[14]، و لە دارستانی Quercus لە قەرەداغ (Qaradagh)، لە ١٩٦٤دا^[15] هاتوون. توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢٣ی ڕووەکناسانی زانکۆی سلێمانی لەسەر نەخشە لە هەرێمی کوردستان نیشانی دەدات^[16].

لە ڕۆژهەڵات، لە ساڵی ١٩٦٤دا لەسەر بەردی کلس، 50 میل لە ڕۆژهەڵاتی سنە (Sanandaj)^[4]، و لە ساڵی ١٨٩٠دا لە کەنگاوەر^[17] کۆکرایەوە.

پسپۆڕی پیاز Jānis Rukšāns دەڵێت کە ئەم ناوە، بە واتا فراوانەکەی، هێشتا چەند جۆرێکی نەناسراو لەخۆ دەگرێت، و زۆرێک لە شوێنەکانیان هێشتا کەم لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە^[5].

کاتی گوڵکردن

لە شوباتەوە تا ئایار^[10]. وەک جۆرە تۆڕدارەکانی دیکەی Iris، دەستبەجێ دوای توانەوەی بەفر گوڵ دەکات، لە کاتێکدا کە کەم کەس لە چیاکاندان تا بیبینن^[5].

ناوە کوردییەکان

فەرهەنگی ناوە کوردییەکانی ڕووەکی Ehmedê Dirihî (Ahmet Kasımoğlu، 2013) بۆ Iris reticulata دوو ناو لەگەڵ سەرچاوەکانیان دەدات: gulale newroze، سەرچاوە: Emîr Emînî^[18]، و gulenewroze، لەو سەرچاوەیەوە کە ناوی دەنێت «Kurdistan Medical Plant»^[19]. پێڕستە لاتینییەکەی بۆ ئەم جۆرە bilbizêk، gulbizaya mazêran، newroz و sosina bêj یش ڕیز دەکات، بێ سەرچاوە؛ bilbizêk و newroz هەروەها بۆ جۆرەکانی دیکەی Iris دەدرێن^[20].

ژێرجۆرەکان

لیستی جیهانیی Kew چوار ژێرجۆر پەسەند دەکات: subsp. reticulata، subsp. isikgunerae، subsp. selahattinii و subsp. kurdica^[1].

Iris reticulata subsp. kurdica

Rukšāns لە ساڵی ٢٠٠٧دا، لە کتێبەکەیدا Buried Treasures، وەک Iris reticulata var. kurdica ناساندی^[21]. Rukšāns، Arnis Seisums و Henrik Zetterlund لە ٢٧ی ئایاری ٢٠٠٤دا نموونە تایپییەکەیان لەسەر لاپاڵە سەختە سێرپەنتینییەکان، 27 km لە باشووری ئەلباک، لەسەر ڕێگای جۆلەمێرگ، لە بەرزایی نزیکەی 1800 m کۆکردەوە. هۆلۆتایپەکە لە هێرباریۆمی گۆتنبێرگ دەپارێزرێت^[6]. Seisums چەند پیازێکی بێگوڵی هەڵگرتبوو؛ کاتێک بۆ یەکەم جار لە باخچەکەی Rukšāns گوڵیان کرد، ڕووەکەکان زۆر بچووک و بە ڕەنگێکی جیاواز بوون^[7]. Rukšāns بنەڕەتی ناوەکەی بە وشەکانی خۆی بەم شێوەیە ڕوون کردەوە: «بە ناوی کوردستانی تورکیاوە، کە لێی دەڕوێت، ناونراوە، تا دەوڵەتی سەربەخۆی پێشووی کورد بخاتەوە بیر»^[6].

پلەکەی سێ جار گۆڕاوە. لە ساڵی ٢٠١٥دا Crespo و هاوکارەکانی وەک Iridodictyum kurdicum خستیانە ناو ڕەگەزێکی دیکەوە، و لە ٢٠١٩دا Rukšāns کردی بە جۆرێک، Iris kurdica^[6]؛ لە ٢٠٢١دا Güner کردی بە ژێرجۆرێکی I. reticulata^[22]. Kew شوێن Güner دەکەوێت^[1].

لە فۆڕمی ئاسایی I. reticulata بچووکترە: 10–12 cm بەرزە و دوو گەڵای هەیە. پەڕە دەرەکییەکانی زۆر تاریکن، نزیکەی مۆرێکی ڕەشباو، بە هێڵێکی تەسکی زەردی تاریکەوە^[6]. پەڕە ناوەکییەکانی مۆرێکی پەمەیین، و کیسەی گەردە و گەردە ڕەشەکەی لە جۆرە تۆڕدارەکانی دیکەی Iris لەو دەوروبەرەدا جیای دەکەنەوە^[7].

لە کوردستان تەنیا لە سێ کۆکراوەوە دەناسرێت، کە نزیکەی 30 km لە نێوانیاندایە، لەسەر ڕێگای ئەلباک بەرەو گەوەر (Yüksekova)^[7]. Güner لاپاڵە سەختە سێرپەنتینییەکان لە بەرزایی 1880–2600 m و گوڵکردن لە نیساندا نیشان دەدات^[22]. Mehmet Fırat لە ٧ی نیسانی ٢٠١١دا دووبارە لە شوێنی نموونە تایپییەکە، لە بەرزایی 2600 m، کۆی کردەوە^[23].