Flora Kurdica riwekên Kurdistanê û navên wan ên kurdî tomar dike. Heta niha malper bi Îngilîzî û Kurmancî bû. Niha bi Soranî jî heye: menû, rûpelên «Derbarê me» û «Ziman», şanzdeh dersên pirtûka Weysî Silêman Elî, Kulîlk û Gul bi Kurdî, hemû deh beşên rêzenivîsa wî, Giringîya Navî û Kurd, û rûpelên me yên pêşîn ên riwekan.
Bi vê boneyê em gotareke Şarox Hesen Zade belav dikin, ku bi Soranî hatiye nivîsandin, li ser xwezaya Kurdistanê û çima divê navên riwekên wê bên nivîsandin. Nivîs û ramanên tê de yên nivîskar bi xwe ne. Li jêr wergera me ya kurmancî ya nivîsa soranî heye; navên riwekan wek ku nivîskar nivîsandine hatine hiştin. Ev werger demkî ye: bi zîrekiya çêkirî (AI) hatiye amadekirin û hêj kesekî kurmancîaxêv ew kontrol nekiriye.
Kurdistan wek herêmeke erdnîgarî
Kurdistan, wek herêmeke erdnîgarî, tabloyeke zindî û bêhempa ya xwezayê ye ku li ser nexşeya cîhanê dikeve Rojhilata Navîn û, bêyî ku li raya niştecihên wê were vegerandin, di navbera çar dewlet-neteweyan de hatiye parçekirin. Ev erdnîgarî, ji zincîreçiyayên asê yên Toros û Zagrosê heta deştên wê yên fireh û bi bereket, xwedî topografiyeke pirrehend û avûhewayeke cûrbecûr e. Ev taybetmendiya xwezayî kiriye ku ev ax bibe yek ji herêmên herî dewlemend ên cîhanê ji aliyê cihêrengiya biyolojîk û hebûna xezîneyeke riwekî ya bêdawî ve. Tomar û lêkolînên zanistî nîşan didin ku li vê axa fireh bi hezaran cureyên cuda yên giya, gul, dar û riwekan hene, ku piraniya wan taybetî vê jîngehê ne û di nav riwekên resen û taybet de têne polînkirin, û beşeke mezin ji wan ji bo dermanan baş in.
Xwezaya Kurdistanê xezîneyeke destnedayî û pirreng e ku ji hembêza newal, dehl, gir, pal û girikan derdikeve û di kûrahiya geliyan, zinar û lûtkeyên asê de rûmeta xwe nîşan dide; ji deştên fireh ên binê çiyan û cihên asê û zinarî heta nisarên sar û berojên germ, ligel kanî û çemên aram hevsengiyeke bêhempa pêk tîne. Çawa ku di daristan û kevz, çîmen û mêrgên rengîn û baxçe û bistanên dilgir de jiyanê şîn dike, wisa jî di dilê بەڕوو، قەزوان، بادام و گوێز و گێوژ و بەڵاڵووک و هەنجیر و مازوو، کرۆسک و مێوراز و شیلان û hwd. de, cihêrengiya xwe wek xezîneyeke mezin a xwezayê diparêze.
Xwezaya Kurdistanê di biharê de dibe xalîçeyeke hineyî, kesk û xweşik, ku çiya, bilindahî û zozanên wê, deşt û quntarên wê tijî گوڵاڵەسوورە، بەیبوون، سوێسن، شەوبۆ، نێرگز، کنێرە، مەمۆڵە، ڕیحانە، هەڵاڵە، شلێرە، هێرۆ، وەنەوشە، کەما و کەرکۆڵ و هەزبێ و سوورەچنە و کوارگ، کوڕادە، کەنگر، لووشە، قازیاخە، ئەسپینگ، مەندۆک، گێلاخە، گەزگەسک، ئەسرێلک، پونگە، دۆری، بیزا، کاردوو، تیسوو، دونبەڵان، نەعنا، جاترە û hwd. in, ku hemû, ligel xemilandina xwezaya Kurdistanê, dermanê nexweşan in. Ev dewlemendî samanekî mezin ê neteweyî û zanistî ye ku hewcedarê naskirin, parastin û lêkolîneke akademîk a hûr e. Zanista riwekzaniyê, û bi taybetî gulzanî, di cîhana pêşketî ya îro de wek yek ji stûnên herî girîng ên zanista parastina jîngehê, dermansaziyê û çandiniyê tê dîtin. Welatên cîhanê bi sedan sal in, bi avakirina navendên lêkolînê yên pêşketî û baxçeyan û bi amadekirina ferhengên zanistî yên riwekzaniyê, karîne piraniya herî mezin a jîngeha riwekî ya xwe kom bikin, polîn bikin û navên zanistî û herêmî lê bikin. Wan bi vî awayî ne tenê dîroka xwezayî ya xwe parastiye û tomar kiriye, lê zanista xwe jî xistiye xizmeta pîşesaziya bijîşkî û aboriya neteweyî. Lê mixabin, di civaka me de, tevî ku em xwediyê yek ji jîngehên riwekî yên herî dewlemend û kêmdîtî ne, bi awayekî zanistî, akademîk û nivîskî girîngiyeke cidî nehatiye dayîn vî warê girîng, û ji ber rewşa dijwar a dîrokî, dagirkeriyê, nebûna kiyaneke serbixwe û saziyên pispor, dîroka riwekî ya me bi piranî di çarçoveya folklor û edebiyata devkî de maye.
Gelek navên resen û kurdî yên riwek û gulên me ji ber nenivîsandin û netomarkirinê winda bûne, an jî ji aliyê zimanên serdest ên herêmê ve hatine dizîn û bi navên din hatine tomarkirin. Dema ku miletek navên riwek, çiya û gulên xwe winda dike, di rastiyê de beşek ji nasname û zimanê xwe yê dayikê winda dike. Ji aliyê lêkolînên akademîk ên nivîskî ve em ketine valahiyeke mezin, ku êdî nabe bidome. Li ser bingeha vê hewcedariya neteweyî û zanistî, ev malpera pirzimanî wek yekem platforma fermî û zanistî ya berfireh ji bo naskirina gul, giya û riwekên hemû Kurdistanê hatiye damezrandin. Armanca sereke ya me û desteya rêveberiyê ya vê projeyê komkirina hemû agahiyên belavbûyî ye ku li ser xwezaya Kurdistana Mezin hene, û rêkxistina wan li gorî standardên zanistî yên cîhanî. Em di vê malperê de li ser parastin û belgekirina navên kurdî di hemû devok û zaravayan de dixebitin, da ku pêşî li windabûna zimanî ya vê xezîneyê bigirin, ligel polînkirina zanistî ya riwekan bi hevkariya pisporên hundir û derve, û pêşkêşkirina agahiyan bi zimanên cuda, da ku cîhan bi riya vê pencereyê dewlemendiya axa Kurdistanê nas bike.
Di heman demê de, yek ji armancên me yên herî pêşîn lêgerîn û dîtina wan cureyên nû yên riwek, gul û giyayan e ku heta niha di tu çavkaniyeke fermî de nehatine tomarkirin, da ku em navekî kurdî û nasnameyeke zanistî bidin wan. Ev platform dikare bibe arşîveke neteweyî ya zindî ku bi temamî bawer dike ku naskirina jîngeha welat gava yekem e ber bi hezkirin û parastina wê ve. Ji vir em bang li hemû zanyar, lêkoler, xwendekarên dibistan û zanîngehan, hezkerên xwezayê û dilsozên welat dikin ku bibin hevkar û piştevanên vî karê pîroz, da ku em bi hev re toza jibîrkirinê ji ser rûpelên kesk ên Kurdistanê paqij bikin û nasnameya rastîn a xwezaya xwe ji bo nifşên pêşerojê biparêzin.
Rûpelên soranî yên vê malperê werger in. Me ew bi baldarî amade kirine, lê hêj kesekî soranîaxêv hemû kontrol nekirine. Heke tu şaşiyekê dibînî, an navê soranî yê riwekekê û cihê ku hatiye nivîsandin dizanî, ji kerema xwe ji me re bibêje. Rûpelên riwekan ên zêdetir dê bi Soranî jî werin.



