Kulîlk
Two dense spikes of bright yellow snapdragon-like flowers on tall stems with narrow grey-green leaves, in dry grassland.

KulîlkPlantaginaceae

Belgîzera kurdan

Linaria kurdica

Nav li seranserê Kurdistanê

Kurmancî
Belgîzera kurdan, Bengzerika kurdan
Soranî
Hîn nehatiye tomarkirin
Badînî
Hîn nehatiye tomarkirin
Zazakî
Hîn nehatiye tomarkirin
Hewramî
Hîn nehatiye tomarkirin
Read in English

Kulîlk vedike
Hezîran – Tebax
Bilindahî
50–65 cmHeta navtengê
Wargeh
Îran, Iraq, Libnan–Sûriye, Qefqasya û Tirkiye (Kew). Palên kilsî, erdê xîzî û deviyên çiyayî; li Kurdistanê li bilindahiya 1650–2200 m hatiye berhevkirin.

Linaria kurdica riwekeke pirsalî û bilind e, bi gûzikên tîr ên kulîlkên zer ên bi mahmûz[1]. Ji Qefqasyayê heta Libnan, Sûriye û Îranê bi xwezayî şîn dibe[2]. Li Kurdistanê li Bakur[3], Başûr[4] û Rojhilat[5] hatiye berhevkirin. Di sala 1844an de ji çiyayê Garayê li Kurdistanê hate danasîn[6], û navê wê tê wateya “kurdî”.

Nav

Edmond Boissier û Rudolph Friedrich Hohenacker ev nav di sala 1844an de, di beşa çaremîn a pirtûka Boissier Diagnoses Plantarum Orientalium Novarum de weşandin[7]. Wan ew li ser bingeha riweka Theodor Kotschy da nasîn, ku “li ser palên kilsî yên çiyayê Garayê li Kurdistanê” hatibû dîtin[6]. Holotîpa li Cenevreyê di 10ê Tebaxa 1841ê de, wek hejmara Kotschy 391, “di nav perçeyên zinarên kilsî de, li herêma alpî ya çiyayê Garayê” hate berhevkirin[8]; kopiyeke wê li Kew tê parastin[9]. Riwekên Kotschy ji Heleb, Kurdistan û Mûsilê wek komeke bi hejmar hatin belavkirin, ku Hohenacker di 1843an de amade kir[10]. Flora Orientalis ya Boissier, ku paşê derket, hejmarê wek 591 dinivîse[1]. Çiyayê Garayê îro di parêzgeha Dihokê de ye[11]. Kurdica bi latînî tê wateya “kurdî”.

Danasîn

Riwekeke pirsalî ya rast, bê mû û kesk-gewr e. Qedên wê yek û nîv heta du pê bilind in (nêzîkî 50–65 cm), bi pel in, û li jor gelek şax didin. Pel bê destik, fireh û wek rimê, req û serê wan tûj in, bi pênc demaran, nêzîkî du pûs dirêj û 3–4 xet fireh (nêzîkî 5 cm bi 7–9 mm). Kulîlka zera vekirî paleteke bi heman rengî û bi mûyên spî heye, û mahmûzeke xwar ku bi qasî kulîlkê dirêj e; bi mahmûzê re 5–6 xet dirêj e (nêzîkî 11–14 mm). Kapsûl girover e û ji kasa kulîlkê dirêjtir e, û tov wek dîskê ne, hinekî çal û bi qerax in[6]. Flora Orientalis ya Boissier dibêje ku gûzikên kulîlkan di destpêkê de tîr in û paşê dirêj dibin, paleta wan hirî ye û mahmûza wan rast, zirav û bi qasî kulîlkê dirêj e, û formên bi pelên tengtir jî hene[1].

Li ku şîn dibe

Boissier ew ji palên kilsî da nasîn[6], û paşê ew ji erdê xîzî yê çiyayê Garayê, ji Meletî (Malatya), Erzirom (Erzurum) û Bayburtê, ji Ermenistana Rûsyayê û Qerebaxê, û ji Azerbaycana Îranê tomar kir[1].

Li Bakur, nimûneyên li Kew ji 18 km li rojavayê Westanê (Gevaş) li parêzgeha Wanê, li bilindahiya 1750 m[3], û ji newala Morinosê li nêzîkî çemê Zapê li Colemêrgê (Hakkâri), li bilindahiya 1900 m[12] tên, her du jî di 1966an de hatine berhevkirin.

A spike of pale yellow flowers with fine darker veins, on a stem with narrow blue-green leaves, above bare stony ground.
Linaria kurdica near Çoman (Choman), Hewlêr (Erbil) province, July 2023. Photo: Arya Aras, CC BY-NC 4.0, via iNaturalist.

Li Başûr, di 1955an de li Sersingê (Sarsing)[13], di 1957an de li bilindahiya 1800–2200 m li çiyayên Qendîlê, li ser sînorê Rojhilat, di nav deviyên geven (Astragalus) de[4], û heman salê li bilindahiya 1800–2000 m li çiyayên kilsî yên nêzîkî Sharanish, li bakurê Zaxoyê[14] hate berhevkirin.

Li Rojhilat, 33 km li bakurê rojavayê Dîwandereyê ber bi Seqizê, li bilindahiya 2100 m[5], û li ser derbenda navbera Balanesh û Şinoyê, li bilindahiya 1650–1900 m[15] hate berhevkirin, her du jî di 1974an de.

Dema kulîlkan

Nimûneyên ji Kurdistanê yên li vê rûpelê di navbera 21ê Hezîranê, li newala Zapê[12], û 10ê Tebaxê, nimûneya tîpîk[8], de hatine berhevkirin.

Navên kurdî

Hêj navekî gelêrî yê kurdî yê taybet ji bo Linaria kurdica nehatiye dîtin. Ferhenga navên kurdî yên riwekan a Ehmedê Dirihî (Ahmet Kasımoğlu, 2013) ji bo wê navên ferhengê yên ku tên wateya “… ya kurdan” dide: belgîzera kurdan û hemîşebehara kurdan[16], û ji çavkaniya ku ew jê re İstanbul Kürt Enstitüsü dibêje, bengzerika kurdan[17]. Pêrista wê ya kurdî navên cinsê Linaria, wek bilbizêk û newroz, jî ji bo vê cureyê dide, bê çavkanî[18].

Binecure û varyete

Lîsteya Cîhanî ya Kew pênc binecureyan, subsp. kurdica, subsp. aucheri, subsp. eriocalyx, subsp. pycnophylla û subsp. sintenisii, û du varyeteyan, var. alagezica û var. razdanica, qebûl dike. Ew binecureya berê subsp. araratica di nav subsp. kurdica de dihesibîne[2]. Nimûneya ji Westanê[3] û ya ji newala Zapê[12] li Kew wek subsp. araratica hatine naskirin.

Çavkanî

  1. 1.abcdEdmond Boissier (1879). Flora Orientalis, vol. 4. H. Georg, Geneva and Basel (Internet Archive), vol. 4, p. 371 (Linaria kurdica, no. 19). archive.orgserdan: 30ê cotmeha 2026an
  2. 2.abPlants of the World Online. Royal Botanic Gardens, Kew, Linaria kurdica Boiss. & Hohen.: distribution and accepted infraspecific taxa. powo.science.kew.orgarşîvserdan: 30ê cotmeha 2026an
  3. 3.abcRoyal Botanic Gardens, Kew – Herbarium Specimens. via GBIF, K004511307: near Pisvanik, 18 km W of Gevaş, 1750 m, 7 Jul 1966, P.H. Davis 45996 (as subsp. araratica). gbif.orgarşîvserdan: 30ê cotmeha 2026an
  4. 4.abNatural History Museum Vienna (W) – Herbarium. via GBIF, W 1973-0002866: Qandil mountains above Perskhashan, Astragalus scrub, 1800–2200 m, 28 Jul 1957, K.H. Rechinger 11100. gbif.orgarşîvserdan: 30ê cotmeha 2026an
  5. 5.abNatural History Museum Vienna (W) – Herbarium. via GBIF, W 2008-0005958: 33 km NW of Divandarreh towards Saqqez, 2100 m, 29 Jun 1974, K.H. Rechinger 48602. gbif.orgarşîvserdan: 30ê cotmeha 2026an
  6. 6.abcdEdmond Boissier Diagnoses Plantarum Orientalium Novarum. series 1 (1842–1859), Internet Archive, ser. 1, no. 4, pp. 73–74 (Linaria kurdica, protologue). archive.orgserdan: 30ê cotmeha 2026an
  7. 7.↩International Plant Names Index. Royal Botanic Gardens, Kew, Harvard University Herbaria and Australian National Herbarium, Linaria kurdica Boiss. & Hohen., Diagn. Pl. Orient. ser. 1, 4: 73 (1844). ipni.orgarşîvserdan: 30ê cotmeha 2026an
  8. 8.abConservatoire et Jardin botaniques de Genève (G) – Herbarium. via GBIF, G00356832: holotype, Mount Gara, 10 Aug 1841, Th. Kotschy 391. gbif.orgarşîvserdan: 30ê cotmeha 2026an
  9. 9.↩Royal Botanic Gardens, Kew – Herbarium Specimens. via GBIF, K000979915: original material, Mount Gara, Th. Kotschy 391. gbif.orgarşîvserdan: 30ê cotmeha 2026an
  10. 10.↩Herbarium of Martin Luther University Halle-Wittenberg (HAL). via GBIF, HAL 0145830: isotype, Kotschy, Pl. alepp. kurd. moss., ed. Hohenacker 1843, no. 391. gbif.orgarşîvserdan: 30ê cotmeha 2026an
  11. 11.↩Herbarium of the University of Coimbra (COI). via GBIF, COI00042503: Mount Gara, Th. Kotschy s.n. (georeferenced to Dohuk province). gbif.orgarşîvserdan: 30ê cotmeha 2026an
  12. 12.abcRoyal Botanic Gardens, Kew – Herbarium Specimens. via GBIF, K004511309: Morinos Dere, 20 km from the bridge across the Zap, 1900 m, 21 Jun 1966, P.H. Davis 45319 (as subsp. araratica). gbif.orgarşîvserdan: 30ê cotmeha 2026an
  13. 13.↩Royal Botanic Gardens, Kew – Herbarium Specimens. via GBIF, K004511339: Sersang, 14 Jul 1955, R. Wheeler Haines W489. gbif.orgarşîvserdan: 30ê cotmeha 2026an
  14. 14.↩Natural History Museum Vienna (W) – Herbarium. via GBIF, W 1973-0002865: Sharanish, calcareous mountains N of Zakho, Zausta mountains, 1800–2000 m, 4 Jul 1957, K.H. Rechinger 12008. gbif.orgarşîvserdan: 30ê cotmeha 2026an
  15. 15.↩Natural History Museum Vienna (W) – Herbarium. via GBIF, W 2008-0005963: pass between Balanesh and Oshnavieh, 1650–1900 m, 11 Jul 1974, K.H. Rechinger 49211. gbif.orgarşîvserdan: 30ê cotmeha 2026an
  16. 16.↩Ahmet Kasımoğlu (Ehmedê Dirihî) (2013). Ferhenga Navên Nebatan a Kurdî. Mardin Artuklu University, Institute of Living Languages in Turkey (ISBN 978-605-4202-12-6), p. 1120 (Latin index: Linaria kurdica).
  17. 17.↩Ahmet Kasımoğlu (Ehmedê Dirihî) (2013). Ferhenga Navên Nebatan a Kurdî. Mardin Artuklu University, Institute of Living Languages in Turkey (ISBN 978-605-4202-12-6), p. 107 (bengzerika kurdan, source IS = İstanbul Kürt Enstitüsü, see p. 65).
  18. 18.↩Ahmet Kasımoğlu (Ehmedê Dirihî) (2013). Ferhenga Navên Nebatan a Kurdî. Mardin Artuklu University, Institute of Living Languages in Turkey (ISBN 978-605-4202-12-6), pp. 119 (bilbizêk) and 568 (newroz), Kurdish index.

Nûkirina dawî: 30ê cotmeha 2026an

Kulîlkên din ên havînê

Hemû 20 kulîlk →