Weysî Silêman

 — Bêtawnî, bêsûçî, rastî û diristî, zelalî.

 — Dilpaqijî, li vêre merem jê paqijî ya deronî ye, pak û bijîn, pir pak û paqij.

 — Dayik, yek ji çavkanîya hebûn, hezkirina jiyanê û avakirinê ye, Kanîya herî zelal û bê dawî ya evînê û dilovanîyê ye. G.P (di jiyanê de bab pişte lê dayî her tişte).

 — Nesaxî, êş, netendirustî, ler û lawazî.

 — Giyanewerên (giyanliberên) biçûk in ku bi çav nahêne dîtin, zîndewer, bûnewerên biçûk in bes bi mîkroskopê dihêne dîtin. (candarên gelek hûr in ku mirov bi çava bitenê neşêt bibînît).

 — Dema ji nîşkekê ve cihekê laşê mirovî bê birîn jan diket, N- (firkê havête pişta min), jana bi lez dikefte endamekî laşê mirovî de.

 — Kulbûn, kûlbûna birîna, infeksiyon.

 — Derancamê nexweşyên di nav laşê mirovî da, germatîya laşî dihête guhertin, eve jî geleka bêzarker e û ji vê guherîna serma û germa laşî ra dibêjin ta bi Înglîzî (fever).

Beybûn

Bi zimanê gula, gula beybûnê nîşaneya bêgunehî, paqijî, dayikbûn û destpêkeka nû ye, herweha ji bu çêkirina dermanên giyayî ji gelek nexweşîyan ra tên bikaranîn, mîna dermanên dije baktirya, dije firk, dije hewdana, sivikkirina tayê û gelekên dîtir.

Bûkegul, Bûkîk, dema ez zarok bûm li devera Duhokê me ji ya sor ra digot bîtanok.

 e, lê her cureyekî navekê xwe yê zanistî yê taybet heye, her hemû navên wan yên zanistî bi 

Ji sîh heta 90 sentîmetreya bilind dibin, lê hin cureyên wan heta 120 sentîmetreya jî bilind dibin mîna cureyê 

 — Xelkê me ji bu her tiştê gelek yê sor ba digotin: wisa ya sor e wekî Bîtanokê ye.

 — Ji mêjda, ji demên dêrîn û dîrokî da, demên bohrî da.

 — Li tev bilindahî û panahîya dinyayê, li her dera dinyayê, ser ta serê dinyayê.

 — Hêjayî gotinê ye, giring e bihête gotin.

 — Tê bawerkirin ku Sumerî kurd bûyine ji ber wê hevparîya mezin di navbera şêwazê jiyana wan û kurdên niha da heyî, lêbelê hêşta têsta DNA ev rastîye bi yekcarî ser rast nekirîye (li gorî pêzanînên berdest), belê zanaya gelek tiştên hevbeş tekes kirîne mîna nêzîkîya cuxrafîya, têkhelkêşanên jiyana dîrokî ya gelên li wî demî jiyayin, herweha hemû vekolînên zanistî yên serbixwe tekes kirîye ku ev şaristanîye ne ya gelên SAMÎ ye….hwd, lêkolîn berdewam in li ser vî babetî, roj bu rojê kurdbûna Sumerîya diyartir dibît. Hejîye bêjîn ku Sumerîya 3100 B.Z yekem şaristanîyet di dinyayê da li Mezopotamyayê avakirîye ku bu cara yekem bû nivêsandin, çandinî, zanist, bazirganî, pêşesazî…. hwd, di nav xweda afirandin û gelên dîtir jî hînî şaristanîyetê kirin.

 — Şerên mezin, pevçûnên mezin, (bu nimune- 1839 û 1849 li Çînê rûdayine ku bi navê cengên opiumê navdar in).

 — Bu cara yekem hatîne çêkirin û sazkirin.

 — Wek hevûdin e, şêwazê jiyanê wan wekîhev in, hevbeşî.

 — Gelên erebî, Cûho (Îbranî) ev herduye yên herî diyar in, hin gelên dîtir jî komên biçûk mayine û hin jî her nemayine.

Bûkegul

Bûkîk

Bîtanok

Gelek cureyên wan ji bu ciwanîyê li baxçeyan dihêne çandin, hin cureyên wan her ji kevin da ji bu diristkirina dermana bi taybetî curê 

 (ya ku dibêjinê Opium Poppy) niha jî bi berfirehî li ser astê cîhanê ji bu çêkirina dermana dihête çandin û bikaranîn. Hejî gotinê ye em bêjîn 4500 B.Z Sumeryan ev gul e malîkirîye û wekî derman bikaranîne, ev zanist ji Sumerîya derbasî Yewnan, Misr, Hindistan û gelên dîtir bûye. Di dîrokê da cengên mezin û navdar li ser bazirganîya vî kereseyî (madeyî) hatîne kirin.

150 cureyên gulên çolê û 30 000 cureyên çandiniyê hene.

Tê bawerkirin ku wargehê wê Çîn e, li salên (551–479 BZ) hatîne çandin li baxçeyên Împratorî da, berî pênc hizar sala jî li Asya nîşaneyên hebûna wan hatîne dîtin.

 — Aqar, beyar, erdê xweristî ku hêşta kar têda nehatîye kirin.

 — Ew cureyên bi dest dihêne afrinadin û çandin.

 — Qeyser, padîşah, qiral, mezinê welatî.

 — Parzemîn e. Cîhan ji heft parzemîna pêkdihêt.

 — Piştî wî demî, dûvda, li peyî… hwd.

 — Pareyê ji bazirganîyê bidest dikevît (pareyê dihête di malda), dahat û derçû du peyv in rojan e di aborîyê da bikardihên.

 — Welatek e li Rojavayê Ewropa bi welatê gula navdar e.

 — Bandor, (dewir), hebûna wî/wê pêwîste, hebûna wî/wê giring e.

 — Rolekê giring dibînin, leystik, lîstok, leyistin, dilîzin, rolekê giring digêrin, rolekê giring dilîzin, ji bu yarîkirinê jî bikar dihêt.

Gulebax

Em çendî li ser vê gulê biaxivîn hêşta her kêm e, ji ber ciwanî, pir cureyî û mifayên wê. Bi sedan sala berî zayinê -BZ (berî ji dayikbûna hezretê Îsa- BZ) ev gulên hanê hatîne çandin li Çînê û berî wî demî jî bi hizaran sala li Rojhelatê Asya her hebûyine û paşî li cîhanê jî belav bûyine. Herweha ew bûyine dahatekê baş ji bu gelek welatan mîna Hollanda û gelekên dîtir, zêdebarî ku gelek mifayên dîtir jê dihêne wergirtin, ji bûyî çêkirina renga û gulava hêşta jî rolekê giring dilîzin.

Gulên Mêxik ne ew Mêxekên (qerenfilên ku dikene biharat ji bu xwarinê) ne, ew ji dara Mêxekê (qerenfilê) ne û gelek cuda ne; binêre gotara 

Carnation, hin navên dîtir jî berbelav in wekî, pinks û sweet williams.

Vê malbatê 340 cureyên kulîlkdar yên heyin.

Bi giştî li dawîya biharê gulên wan vedibin û heta payîzê jî dimînin eger seqa yê xweş û guncav bît.

 — Dereceya duyem, astê duyem, jimare duyem di rêzêda.

 — Berhevkirin, pêşniyardan, nîşandana nazikî û delalîya wan, balkêşer û xwazyarî yê nîşandide.

 — Ji mêjda, ji demên kevinda, Dêr ji Dêrîn hatîye. Ku tê wateya kevin û bohrî.

 — Aşkê mirovî (made), ew organ e di hinavê mirovî da ku xwarin werdigirît û dihêrît.

 — Li bar bît, harîkar bît, nedij bît anku pêra bît.

 — Germahîya laşê mirovî bilind û niztim dibît.

 — Rehetkirin, hêwir kirin, tena kirin.

 — Pergala nervê (Nervous system), pergala tev endamên demarên laşê mirovî ne.

Gula mêxik

Gulên Mêxika bi pileya duyem dihên piştî Gulebaxa, ji bûyî lihevanîna destikên gula yên dihêne firotin. Ji dêr zemana hatîye bikaranîn bu diristkirina dermanên cuda cuda mîna dermanên çareserkirina nexweşîyên Gedeyî, sivikkirina tayê û herwisa li demekê dirêj ji bu aramkirina sîstema kom endamên demaran bikarhatîye…hwd, gelek mifayên din jî hene.

Gula Şemşîrî (cudaye ji gula Hêroya Kurdistanê).

Havînîye. Li bihara pîvazokên wan diçînin û di heyama 10-12 heftîya piştî çandinê gulên wan vedibin, di yek werzî da çend cara pîvazokên wan li peyî hev diçînin daku ew gul berdewam li bazarî her hebin.

 — Kêşwera Afriqa, parzemîna Afrîqaye ku 54 dewleta bi xwe ve digrît.

 — Bi giştî, hemû li ser hev, têkra, bi hevra, bi gelemperî.

 — Pir in, di tije ne, gelek in, zor in.

 — Riwek (nebata) gulê (reh, qurim, tak heta gopîtkê bi hevra).

 — Bihêz, ne lawaz e, (G.P. Bi hêzo, bi rêzo).

 — Gelek hez ji jiyanê diket, gelek li berxwe didet taku bijît.

 — Bi nav û deng e, piranya kesa li ser wî tiştî yan wî kesî agahwdar in.

 — Ji ber-nimune (ji ber ku baran e, lewma ew di malda ye).

Gula şemşîrî

Bi tevahî ve, gula Şemşîr gelek taybetmendîyên cuda û curbecur hene. Ji bu rohnkirina vê gotinê, çend nimuneya dînim - ji ber bedewîya wan baxçe û gulxane herdem ji wan pir in. Dara vê gulê xurt û jînxwaz e, dikare li piranîya welatên gerim û nîv-germ li dinyayê bijît û belavbûna wê jî ya pêgotîye, ji ber ku geleka tendirust e lewma di çêkirina dermanên giyayî da rolekê giring heye, herweha gelek mifayên bazirganî jî hene. Salan e bi rîya pîvazokên wan dihêne çandin.

 koka xwe ji zimanê Yewnanî wergirtîye, ku wateya 

Amrîka naverast û ya bakûr wargehê 67 cureya ne, bi tenê sê cureyên wan ji Amrîka başûr in, ji van welata li Ewropa û cîhanê belav bûyine.

Havînîye ku piştî çandinê bi 90 roja dihête çinîn.

 — Wî nebihîstbît, wî guh lê nebûbît, bihîstin anko guhlêbûn.

 — Nîşander, sembol, hêma, girov e, belge.

 — Pir bihayî, pir mifayî, bi xêr û bêr.

 — Zêdebar, ji bilî yên heyin eve jî di ser ra.

 — Jêder, cihê jê peydabûnê ye, ji wê derê bi dest dikevît.

 — Ew rûn in yên ku mirov ji bu xwarina xwe çêdiket û bi kar dihînît.

Gulberoj

Gula berbiroj

Kêm kes hene ku navê vê gulê nebihîstibît, ev e jî nîşaneya giringîya wê ye, serbarê hemû mifayên wê yên tendirustî û aborî, li cîhanê yek ji giringtirîn çavkanîyên rûnên xwarinê dihête hejmartin.

 — Li gorî gotina wan, her weko ewan gotî.

 — Spehî- rind, qeşeng, xweşik, delal, nazik.

 — Raheta can, aramîya dil, hedara giyanî, aramîya hişê mirovî.

 — Peywendîya hezikirinê ye di navebera mirovî û layê baranber da, cureyên EVÎNÊ hemû layên jiyanê vedigrin mîna, evîna mirovî ji bu welatî, evîna dayik û baba, evîna xwîşk û bira, evîna dost û yara û evîna herî baş evîna zanînê ye…. hwd, hevdijê kerb û kînê ye di jiyanê da.

 — Kar û xebatên ji bu xizmetkirina welatîyan û welatî ne.

 — Şahî, Dîlan û guvend û sema, derbirîna hest û xweşîya ne.

 — Ew derman in yên ku ji gilûgiya, gul, kulîlkên xûristî çêdiken (bi Înglîzî Herbal jêra dibêjin).

Gulçîçek

Li ser bextê şarezayên gula bît, ku dibêjin ev gulên hanê, hêmayê ciwanî, bêhnferehî û evînê ne, li gelek bûneyên civakî mîna vekirina projeyên nû û ahenga ji ber ciwanî û balkêşîya wan dihêne danan, zêdebarî bikaranîna wan di çêkirina gelek dermanên giyayî da …hwd, li piranîya baxçeya mirov rastî van gula dihêt.

Hêroya Kurdî yek curê sereke ku bi çend renga bi vî navê zanistî hatîye tûmarkirin û bi çend cureyên deste xwîşk li welatên dîtir jî bi nav û rengên taybet bi wan ve hene her hemî jî ji cinsê Alceayê ne, guleka taybet e li ser vî wargehî (zincîra çiyayên Zagros ê) dihête hejmartin.

 — Peyveka Latînîye ji bu navên riweka ku li Kurdistanê bu cara yekem hatîne dîtin û tûmarkirin.

 — Li ser rehên xwe- li ser ripnê xwe li cihê sala berê ku lê şînbûyî.

 — Ew dindikên di nava gulê da -tov havêtin - tov kirin.

 — Herdu proseya bixwe ve digrît tov kirin û (şitil çandin) mamik çandin.

 — Her eynî cins e bes cureyekê dîtir e her ji wê binemalê.

Hêro

Hêro bi guleka kurda tê zanîn û navdar e, li piranîya herêmên Kurdistanê berbelav e bi taybetî li Başûr ta Bakurê Zagrosê. Ji ber delalî û nazikîya wê, her ji mêjda ketîye li ser zar û zimanê helbestvan û stranbêja. Ji ber ewê ciwanîya wê pir biha û balkêş e di nav tev Gulan da, herwisa ji bûyî çêkirina hindek dermana jî mifa jê dihête wergirtin. Her sal gula Hêroyê li ser binê xwe şîndibît bi awayekê xweristî herwisa bi rêka tovê gulê bi xwe jî dihête çandin.

Zincîra çiyayên Zagros e. Dîroka hatina van gula bu Ewropa li salên 1550an da ji Impratorîya Osmanî bûye, bi rîya diplomatkar Ogier Ghiselin de Busbecq ve gehiştîye Hollanda.

Biharî ye, li payîza pîvazokên wan diçînin li bihara gulên wan vedibin.

Di bêjin navê Tulip ji Tulbent a tirkî koka xwe girtîye, lê tirka jî ji navê dolbnend a gelên Îranî wergirtîye, bi bawerî ve berî gehiştina tirka bu çiyayên Zagros ev gule li cihê xwe bû û bi navê xwe bûye, ereba jî çîrokeka cudatir heye dibêjin ev gule hema hema ya me ye û ji welatê me belavbûye, ji bûyî zanîna navê xwecihî yê dirist gerek lêkolîneka zanistî ya serbixwe were kirin.

 — Demsalek e, her sê heyvên payîzê (Îlon, Çirîya pêşîn, Çirya paşîn).

 — Herwisa, bi vî awayî, bi vî şêweyî.

 — Çîrokên xeyal û rastîyan ku bi hevre yekdigirin ji bûyî fêmkirina kultur û dîrokê ye.

 — Xwîn rijya, av rijya, ji rijandinê hatîye.

 — Çipkek, çipkeka xwînê, dilopeka avê.

 — Pêvegirêdan, hezkirina mirovî ya pakij ji bu kesekî yan tiştekî dîtir.

Lale

Gul-lale

Rengên xwe yên bedew dayine cîhanê heta bûye bazirganîyeka mezin, herweha ji bu çêkirina gelek dermanên giring bi taybetî yên çava mifayî yî jê werdigirin. Ji ber qeşengîya wan bûyine baştirîn diyarî ji bu hemû bûneyan wekî seredana, pêşwazîkirina, pîrozkirina…hwd, serbarê tev mifayên wê gelek a giring e bibêjîn ku ew bûye gula evînê jî, li gorî efsaneya Şirîn û Ferhad, dibêjin dema xeberê mirina Şirînê gehiştîye Ferhadî ewî ji xema biryarda xwe bi hesp ve di çiyayîda bavêjte xwarê. Efsane dibêjît li her cihekê dilopeka xwîna Ferhadî lê rijyayî guleka Lale li wê derê şînbû û bi vê yekê bûye hêmayê evînê ji ber wefadarîya Ferhadî ji bu Şirînê.

 da, lê bi tenê yek cure berhemdar e û ji berê were ev berheme ji bu xwarinê wekî biharat, derman…hwd. bikar hatîye - dihêt.

Darên ku dihêne çandin di nav projeya da heta heşt metreya bilind dibin, ewên li xwezayî û derveyî projeya dijîn zêdetir jî bilind dibin.

Du cara li salê berhemê wan dihête çinîn, li bihara û payîza. Dara Mêxek (Qerenfilê) li her çar werzên salê ya kesk e.

 — Welatek e li Başûrê û rojhelatê Asya ku ji 17508 girava pêkdihêt, 275 milyon mirov lê dijîn.

 — Ew xêzeye (hêl e) ya ku goka erdî dikete du nîv ji Rojhelat heta Rojava.

 — Berê daran, derametê daran, dindikên daran, ew beşê dara yê ku dihête xwarin yan jî bikaranîn.

 — Peyveka giştîye ji bû hemû cureyên dermanokên xwarinê (bi Înglîzî spices).

 — Dihête jêkirin, ji daran vediken û dihêne komkirin.

 — Tikistên Çînîya, nivêsên Çînîya.

 — Piştî zayînê (piştî ji dayikbûna H. Îsayî).

Mêxek

Qerenfil

Berî hizarên sala ne ku ev curê dara li kom giravên Endonezyayê hatîne dîtin, zêdebarîya ku berê wan hatîye bikaranîn ji bûyî xweştirkirina xwarin û vexwarina, ew hatîne bikaranîn ji bûyî çêkirina gelek cureyên dermana jî. Navê Mêxeka (Qerenfilê) di navbera salên 206 B.Z heta 220 piştî zayînê (P.Z) gelek cara di nav deqên Çînîyan da hatîye nivêsandin.

Clover, herwisa Trefoil jî jêra dibêjin.

Sê sed cureyên wan hene. Kulîlkên wan bi çend renga ne, spî, zerê vebî, sor û pembeyî.

Tov çandinî li destpêka Biharê ye û li dawîya Adarê kulîlkên wan vedibin heta Îlonê jî dimînin.

 — Zimanê Kurdî dabeş dibît li ser sê diyalêktên sereke (Kurmancîya serî, kurmancîya naverast ku Soranî ya şirîn e, kurmancîya xwarê ku çend zaravayên resen yê zimanî kurdî pê diaxivin mîna hewramî û hinek devokên kurdî yên dêrîn û şirîn).

 — Devokeka zaravayê Kurmancî ye li başûrê Kurdistanê, li Duhok û Zaxo û çend devrên derdora wan pê diaxivin, çavkanîyeka zelal û resena zimanê kurdîye.

 — Di dîrokê da ev e zimanê mîr û desthelatdarên kurdî bû. Lê mixabin piştî ku dewlet û hêza kurdan şikandîn gelek biçûk bûye û gefa ji navçûnê jî li sere. Niha diyalêkte e li tenişt diyalêkta Kurmancîya serî.

 — Bi rengê kiça navdare, rengêkê sorik e (pink), Rengê spîsor e.

 — Navê heyva sê ye di rojhejmara kurdî da.

 — Navê heyva neh e bi kurdî di rojhejmara kurdî da.

 — Navekê giştîye ji bu hemû riwekên nedar bin û piranîya wan li bihara şîndibin û li havîna dibehîn anku zer dibin. Gotineka pêşîyên me heye dibêjît (Giya li ser binê xwe şîn dibît, mirov li ser zimanê xwe hîn dibît).

 — Xwarina giyandara (heywana) ker, histêr, hesp, bizin û mîh…..hwd. xwarina terş û tewalî ye.

 — Ew zible yê ku ji bermaîyên ajelan çêdibît, ev cure zible yekser ji xwezayê tê û gelek yê mifadar e.

 — Sistkirina erdî, nermkirina erdî, qelewkirina erdî ji bûyî çandinîyê gelek baş e û berehemdar e.

Nefel

Wênce

Şewer

Wînce

Hargud

Zêdebarî keskatî û ciwanîya kulîlkên wan yên rengîn, ev giyaye yeke ji baştirîn cureyên xwarina ajela li cîhanê da û ji bu vê meremê berbelav dihête çandin li piranîya welatan, herwisa bermayên xwarina wan dihête hejmartin yek ji baştirîn cureyên ziblê xûristî ji bûyî piloxkirina erdê çandinîyê…..hwd.

Biharîye, dibêjin Nêrgiz mizgîna biharê ye.

 — Ew welatên dikevine navenda kêşwera Asya.

 — Rex û rû, her çar alîyên wî cihî, cihên nêzîkî wê derê – dewr û ber.

 — Behra Spî- derya Spî ya naverast di navbera Afriqa, Ewropa û Asya da.

 — Li tevhîya cihanê, li ser ta serê cîhanê.

 — Watedar, pir biha, diyar û berçav, hebûna wê pêwîste.

 — Nirxên rewşenbîrî, civakî û hunerî, kultur, Rewişt û Tîtal, (dîrok û naveroka pêşkeftina jiyana civakî).

 — Dilê mirovî vediket, bêhna mirovî firehe diket – dila bu xwe radikêşît, balkêş e.

Nêrgiz

Li tevahîya cîhanê ji ber ciwanî û bedewîya wan, bûyine hêmayên giring di nav gelek çand û kulturên hin welatan da mîna Îranê û Wales, herwisa ji ber rengînî, bêhnxweşî û dilvekerîya wan cihê xwe di mal û dilan da jî girtîye, zêdebarî gelek sûdên dîtir.

Hejde rengên kulîlkên wan hene û li gorî paqijîya berhemê wan dihêne nirxandin û curekirin, çunkî berhemekê pir biha ye li bazarên cîhanê.

Destpêka vê gulê li çiyayê Elwend li zincîra çiyayên Zagros hatî malîkirin, ji ber vê yekê evro jî Îran wargehê herî navdar e li dinyayê bi berhemanîna van gula, helbet li gelek welatên dîtir jî hene, lêbelê bi rêjeyên gelek kêmtir.

 — Ji zincîra çiyayên Zagros e li Rojavayê Îranê.

 — Xwedîkirin, ji çolê veguhastîne û li zevîya û mêrga hatîne çandin û kehîkirin, tiştê kovî li çolê ye û yê kehî (malî) di malê daye.

 — Berê wan gula, deramet, dahat, xêr û bêr.

 — Ev e sembolê wê ye % pîvan e ji bu hemberkirinê di navbera çend tişta, mirova, mileta da…. hwd.

 — Dewlemend, li vir merem jê ew e ku ji bu xwarinê pêkhatîyên tendirust li xwe digrît û gelek yên mifadar in ji bûyî saxlemîya mirova.

 — Kereseyên xwarinê, maddeyên xwarinê.

Sefran

Ji ber mifayên wê li rêzên pêşyê ye ji layê aborî ve di nav rêzên gulên dinyayê da. Bursa taybet ji bu kirîn û firotina berhemên wan heye. Li gorî şarezayên xwarinê berhemên wan ji yên herî zengîn in ji bu saxlemîya mirova di nav ahên xwarinê da.

Snake’s head û deh navên dîtir jî bi înglîzî hene.

Yek curê sereke ku bi çend renga bi vî navê zanistî hatîye tûmarkirin û bi çend cureyên deste-xwîşk li welatên dîtir jî bi nav û rengên taybet bixwe ve hene, guleka taybet e li ser vî wargehî (zincîra çiyayên Zagros ê) dihête hejmartin.

 — Peyveka Latînîye ji bu navên riweka li Kurdistanê ku bu cara yekem hatîne dîtin û tûmarkirin.

 — Nebat, dara gulê {Riwek van parçeya dixweda digrît: Reh-qurim-taka- pelên dara (belgên dara)-gul- ji reha heta gopîtkê}.

 — Bi hejmarên mezin hene û belave bûyine.

 — Werz, salekê çar demsal hene, bihar, havîn, zivistan û payîz.

 — Cihên nêzîkî wê derê, her çar alîyên nêzîkî wî cihî.

 — Gul vedibin. Vebûna gula, bişkivîna gula.

 — Hatîye nivêsandin bi fermî û mohir kirîye.

 — Lihevhatî û balkêş, dilveker e, navek e ji navên ciwanîyê.

 — Demên bohrî, demên kevin, demên derbaz bûyin.

 — Rûxsar, taybetmendî, xulk, reng û rû (sifet).

Şilêr

Şilêra sernixwûn

Şilêr bi gula kurda tê zanîn, li dawîya salên 1840an da li derdora gola Wanê, bu cara yekem ji layê zanayê Nemsawî ve Friedrich Wilhelm Noë hatîye tûmarkirin bi navê 

. Li piranîya herêmên Kurdistanê berbelav e bi taybetî li Colemêrgê û Serhedê. Ji ber delalî û nazikîya wê, her ji mêjda ketîye li ser zar û zimanê helbestvan û stranbêja. Ji ber ewê ciwanîya wê pir biha û balkêşe di nav tev Gulan da.

 – vî navî koka xwe ji peyva kesk û sora Yewnanî wergirtîye.

 — Ew kivana rengîn e ewa piştî barîna baranê li asmanî çêdibît û dihête dîtin, di zarokatêyê da, me digotê kesk û sor, digotine me: her kesê xwe di sera bavêjît, mêr bît dê bîte jin û berûvajî jî!!

 — Bajêrekê dêrîne li bakûrê Kurdistanê, Urfa.

 — 18 dewleta bixwe ve digrît piranîya Tirkî, 13 dewletên Erebî û Îran hin welatên cîranên wan.

 — Ji peyva Yewnanî (MOUSIKE) li dinyayê belav bûye, lê di van demên dawîyê da eşkera bûye ku koka wê ji peyveka Sumerî- kurdî hatîye, ku ji du beşa pêkdihêt (mû û sîk) bi wateya dengê mûyî ev rastîye li ser tabloyên Sumerî hatîye dîtin.

Sûsin

Ji ber pir rengî û bêhnxweşîya wan cihê xwe li her derê kirîye. Bu demên dirêj ji bûyî çêkirina dermana hatîye bikaranîn. Gelek ya mifadar e di jiyana hemû mileta da, ji bûyî çêkirina gulava mifayî ji bêhnxweşîya wan dihête wergirtin. Gulava Rihayê ya bi nav û deng bû di Rojhelata Navîn da. Baxçeyên malan li tevahîya cîhanê dixemlîne. Ji kevinda cihê xwe girtîye di nav mûzîk û stiranên kurdî da, herweha navekê berbelav yê kiçan e.

Baştirîn demê çandina wan Payîz e û vebûna gulên wan jî ji heyva Pûşper ê destpêdiket, heta heyva Mijdar ê gulên wan heldiwerin.

 — Berîya ku Ewropayî bigehine parzemîna Amrîka li sala 1492an da, bi tenê sê kêşwer hebûn (Asya, Afriqa û Ewropa) niha jî dibêjine van her sê kêşwera bi hevra cîhana kevin.

 — Navê meha şeş e bi kurdî, heyva giya dibehît û zer dibît û dibîte pûş (pûş-pîş te wateya giyayê hişikbûyî).

 — Navê heyva yazde ye bi kurdî, di vê heyvê da dinya sar dibît piranîya cihên welat di bin mijê da diyar namînin, bi taybetî cihên bilind. (mij wekî dûmanê ye lêbelê xwezayî ye û ew bi xwe dirist dibît ji derencamên guherîna seqayî û daketina pileyên germahîyê li wî cihî).

 — Helwerîna gula, helwerîna porê mirovî, helwerîna pelên (belgên) dara … hwd.

 — Evca kortkirîyê peyva evê carê ye. Ji bu agahîyên zêdetir li ser babetê kortikirina peyva û rastnivêsînê, binêre li pirtûka Rabera Rastnivêsînê ya kurmancî.

 — Dikarin, di hêza wan daye, di şiyanên wan daye.

 — Pile (derce) ji bûyî pîvana germahîyê bikartînin, her tiştek bi awayekî dihête pîvan, minak – kîlogiram ji bu pîvana sengînîya tişta ne (giranîya wan e), Ba dihête pîvan bi yekeka pîvanê dibêjinê (Bar) minak- 30 barên bayî ji bu puvdana vê balonê pêwîst in, dirêjahî, dûrahî û bilndahî bi metreya dihêne pîvan…. hwd.

Yasmîn

Li destpêkê û ji ber mifayên wê bi tenê malabata împratorê Çînê mafê bikaranîna van gula hebû, evca li ser van gula em çi bêjîn û çi nebêjîn çaya wan, rûnê wan, bêhnxweşîya wan, dermanên wan….hwd dinya pir kirîye, ku kesek nemaye guh li navê gulên Yasmînê nebûbît. Li piranîya welatên gerim jî hene, çunkî ev gulane dişên di navbera (5 heta 40) pileyên germê da bijîn.

Wîkî

Agahiyên zêdetir bi dest bêxe